Chỉ với chai nhựa, hộp giấy, dây chun và một nắm gạo, bạn cùng con làm được cả một dàn nhạc gõ nhỏ trong một buổi chiều. Nhạc cụ tự làm không thay được đàn thật, nhưng có một thứ đàn thật không có: con được tận tay tạo ra âm thanh, thử thay đổi để nghe nó khác đi, và hiểu vì sao cái này kêu trầm, cái kia kêu thanh.
Bài dưới đây đi từ món dễ nhất cho bé chưa đến hai tuổi đến món cần khéo tay hơn cho trẻ lớn, mỗi món kèm điểm an toàn phải kiểm. Với trẻ dưới ba tuổi, mọi món có hạt, nắp nhỏ, dây chun đều chỉ dùng khi người lớn ngồi cạnh.
Chuẩn bị đồ: gom từ trong nhà, không cần mua
Lục bếp và góc đồ tái chế, bạn sẽ có gần đủ. Những thứ nên gom:
- Chai nhựa nhỏ có nắp vặn chặt (chai nước suối, chai sữa chua uống), rửa sạch, để thật khô.
- Hộp giấy cứng: hộp giày, hộp bánh, lõi giấy vệ sinh và lõi giấy bếp.
- Hộp sữa bột hay hộp bánh bằng thiếc đã bỏ nắp, mép miệng phải nhẵn.
- Gạo, đậu xanh, hạt ngô khô, nắp chai — làm "ruột" cho ống lắc.
- Dây chun nhiều cỡ, ống hút giấy hoặc nhựa cứng, băng dính vải, keo sữa.
- Đũa tre, thìa gỗ, muôi nhựa để làm dùi gõ.
- Giấy màu, bút sáp, sticker để con trang trí.
Không dùng: lọ thuỷ tinh cho trẻ cầm, hộp có mép kim loại sắc, chun đã giòn dễ đứt, hạt nhỏ hơn hạt đậu với trẻ dưới ba tuổi mà không bịt kín được. Đồ đã đựng hoá chất tẩy rửa thì bỏ hẳn, dù đã rửa.
Ống lắc từ chai nhựa: món đầu tiên cho mọi lứa tuổi
Đây là món dễ nhất, con nhỏ cũng tham gia được ở khâu đổ hạt. Cách làm:
- Chọn ba bốn chai nhựa cùng cỡ. Rửa và phơi khô hẳn để hạt không mốc.
- Cho mỗi chai một loại "ruột" khác nhau: một chai gạo, một chai đậu, một chai nắp chai, một chai cát khô. Mỗi chai chỉ đổ khoảng một phần tư.
- Vặn nắp thật chặt. Quấn băng dính vải quanh khớp nắp hai ba vòng. Với trẻ dưới ba tuổi, bôi thêm keo vào ren nắp trước khi vặn để nắp không mở được.
- Cho con lắc từng chai và hỏi: chai nào nghe như mưa, chai nào nghe như sỏi lăn? Để con tự đặt tên.
- Thử đổ thêm hoặc bớt hạt ở một chai rồi nghe lại. Con sẽ thấy ít hạt thì tiếng lách tách thưa, nhiều quá thì tiếng bị nghẹn.
- Trang trí bằng giấy màu dán ngoài, không dán bên trong chai.
Kiểm an toàn mỗi lần lấy ra dùng: nắp còn chặt không, chai có nứt không. Chai nứt thì bỏ, không dán vá. Trẻ dưới ba tuổi hay đưa đồ lên miệng, nếu hạt lọt ra là nguy cơ hóc dị vật — đó là lý do phải dán keo.
Trống từ hộp thiếc, hộp giấy và nồi cũ
Trẻ gần như ai cũng mê gõ. Một chiếc trống tự làm giúp cơn mê ấy có chỗ đặt mà không phải gõ vào bàn ăn. Cách đơn giản nhất là úp hộp sữa bột rỗng xuống, dán kín miệng hộp bằng vài lớp băng dính vải đan chéo nhau cho căng. Gõ bằng thìa gỗ, tiếng sẽ đục và ấm; gõ vào thành hộp, tiếng sẽ chát hơn. Cho con thử cả hai và nói con nghe được gì khác.
Muốn có cả bộ, gom ba bốn loại hộp: hộp giấy to cho tiếng trầm, hộp thiếc nhỏ cho tiếng cao, một chiếc nồi nhôm cũ úp ngược cho tiếng vang. Xếp thành hàng trên thảm, đưa con hai chiếc đũa tre đã bọc đầu bằng băng dính để đầu đũa không xước tay và không làm hộp quá ồn.
Một mẹo cho nhà chung cư: dán thêm một lớp vải hoặc miếng xốp mỏng lên mặt trống, tiếng sẽ nhỏ đi rõ rệt mà con vẫn cảm được nhịp. Mép hộp thiếc phải được kiểm kỹ, nếu còn ba via sắc thì bọc kín bằng băng dính trước khi đưa cho con, hoặc bỏ hẳn hộp đó.
Đàn dây chun hộp giấy: nghe được dây căng thì cao, dây chùng thì trầm
Đây là món hợp trẻ từ bốn tuổi trở lên, vì con đã đủ khéo để gảy mà không kéo chun bật ra. Lấy một hộp giấy cứng, khoét một lỗ tròn cỡ lòng bàn tay ở giữa nắp. Quàng bốn đến sáu sợi chun dọc qua lỗ, chun càng to càng trầm. Kê một cây bút chì hoặc thước nhựa ngang dưới dây ở mỗi đầu hộp để dây nhấc lên khỏi mặt hộp — nhờ vậy dây rung tự do và kêu rõ hơn.
Khi gảy, con sẽ nghe mỗi dây một tiếng. Hỏi con: kéo căng dây thêm thì sao? Đổi sang chun mảnh hơn thì sao? Con tự nhận ra quy luật mà người lớn hay giảng bằng lời: dây càng căng, càng mảnh thì tiếng càng cao. Từ đó con hiểu vì sao người chơi đàn phải lên dây trước khi đàn.
Lưu ý an toàn: chun có thể đứt hoặc bật vào mặt. Dặn con gảy bằng đầu ngón tay, không kéo chun lên quá cao, không nhìn sát mặt hộp khi gảy. Chun đã giòn, nứt thì thay. Trẻ nhỏ hơn bốn tuổi chỉ chơi khi có người lớn cầm hộp cùng.
Âm thanh từ đâu ra: giảng cho con bằng chính món con vừa làm
Nhạc cụ tự làm là dịp rất tốt để con chạm vào một ý khoa học đơn giản: âm thanh sinh ra khi có thứ gì đó rung. Đặt vài hạt gạo lên mặt trống băng dính rồi gõ nhẹ, con sẽ thấy hạt nảy lên — mặt trống đang rung. Đặt ngón tay lên cổ họng khi hát, con cảm được cổ mình rung. Gảy dây chun rồi nhìn kỹ, sợi dây mờ đi vì rung quá nhanh.
Từ đó, con tự rút ra vài điều mà không cần thuộc định nghĩa. Thứ gì to, dài, chùng thì rung chậm và kêu trầm; thứ gì nhỏ, ngắn, căng thì rung nhanh và kêu cao. Hộp rỗng làm tiếng to và vang hơn vì không khí bên trong rung theo. Gõ mạnh thì tiếng to, gõ nhẹ thì tiếng nhỏ, nhưng cao độ không đổi.
Không cần biến buổi làm nhạc cụ thành giờ học. Chỉ cần hỏi đúng lúc: "Con nghĩ vì sao chai này kêu khác chai kia?" rồi để con đoán, thử, đoán lại. Câu trả lời sai của con cũng quý, vì con đang tự lập giả thuyết và kiểm bằng tai mình. Nếu con thích hướng này, đó có khi là một tài lẻ khác đang nhú lên: tò mò về khoa học.
Thêm vài món cho trẻ lớn khéo tay
Khi con đã quen các món trên, có thể thử những món cần đo đạc và kiên nhẫn hơn:
- Sáo ống hút kiểu sáo Pan: cắt sáu bảy ống hút cứng dài ngắn khác nhau, xếp từ dài đến ngắn, dán thẳng hàng bằng băng dính, bịt đáy mỗi ống bằng băng dính. Thổi ngang qua miệng ống, ống dài kêu trầm, ống ngắn kêu cao. Mỗi đứa trẻ một bộ riêng, không dùng chung để giữ vệ sinh.
- Ống mưa: lõi giấy bếp dài, cắm tăm tre so le xuyên qua thân, cắt bằng đầu tăm phía ngoài và bọc kín bằng băng dính, đổ một nắm gạo, bịt hai đầu. Dốc ngược, gạo rơi qua tăm nghe như mưa rào. Phần cắm tăm do người lớn làm.
- Phách tre, phách gỗ: hai thanh tre khô hoặc hai thìa gỗ gõ vào nhau, đã chà nhẵn mép. Món này giúp con giữ nhịp rất rõ khi hát.
- Chuông nắp chai: đóng hoặc buộc các nắp chai kim loại đã dập dẹt vào một thanh gỗ, lắc để kêu leng keng. Mép nắp phải được đập phẳng và kiểm không sắc; việc dùng búa do người lớn làm hoàn toàn.
- Cốc nước gõ: xếp vài cốc thép hoặc bát kim loại đựng lượng nước khác nhau, gõ nhẹ bằng thìa. Nước nhiều tiếng trầm, nước ít tiếng cao. Không dùng ly thuỷ tinh mỏng khi trẻ tự gõ.
Mỗi món nên làm cùng con thay vì làm sẵn rồi đưa. Phần làm chính là phần học: con thấy âm thanh thay đổi theo bàn tay mình.
Kiểm an toàn theo tuổi trước khi đưa nhạc cụ tự làm cho con
Nhạc cụ tự làm không qua kiểm định như đồ chơi bán sẵn, nên người lớn là người kiểm cuối cùng. Bảng dưới gom những điểm hay bị bỏ sót:
| Nguy cơ | Trẻ dưới 3 tuổi | Trẻ 3–6 tuổi | Trẻ lớn hơn |
|---|---|---|---|
| Hạt, nắp nhỏ lọt ra | Dán keo nắp, kiểm mỗi lần dùng, không để con chơi một mình | Vặn chặt, quấn băng dính, nhắc không mở | Cho con tự làm, nhắc dọn hạt rơi vì em nhỏ có thể nhặt |
| Dây chun bật, đứt | Không dùng | Chơi khi có người lớn cạnh, dây không kéo cao | Tự chơi, thay chun cũ |
| Mép kim loại, tăm tre | Không dùng | Mép đã bọc kín, người lớn làm phần cắt | Tham gia cắt dán dưới sự hướng dẫn |
| Âm lượng sát tai | Không gõ, lắc sát tai bé | Nhắc gõ trước mặt, không gõ cạnh tai em | Tự điều chỉnh, giữ khoảng cách khi chơi cùng nhau |
| Vệ sinh đồ thổi | Không dùng sáo, kèn tự làm | Mỗi trẻ một chiếc, rửa sau khi dùng | Mỗi trẻ một chiếc, thay ống khi cũ |
Nếu trẻ hóc dị vật, khó thở, tím tái, gọi 115 ngay và làm theo hướng dẫn sơ cứu của nhân viên y tế. Đây là lý do mọi món có hạt nhỏ đều phải được người lớn để mắt, dù con đã từng chơi nhiều lần mà không sao.
Biến dàn nhạc tự làm thành nếp chơi chung của cả nhà
Làm xong mà cất vào góc là phí. Bạn có thể đặt một chiếc giỏ "nhạc cụ nhà mình" ở chỗ con với tới, và mỗi tối dành mươi phút: cả nhà chọn một bài quen, mỗi người cầm một món, người lắc, người gõ, người hát. Không cần đúng nhịp ngay; dần dần con tự nghe ra lúc nào nên gõ mạnh, lúc nào nên nhẹ.
Một cách khác là để con làm "người chỉ huy": con giơ tay lên thì cả nhà chơi to, hạ tay xuống thì chơi nhỏ, nắm tay lại thì dừng. Con được dẫn dắt, còn người lớn được dịp thấy con nghe nhạc tinh đến đâu. Không ai chấm ai chơi giỏi hơn; buổi chơi kết thúc khi mọi người còn đang vui, đừng kéo đến lúc con mệt.
Sau vài tuần, hỏi con muốn làm thêm món gì, sửa món nào. Có trẻ muốn chiếc trống to hơn, có trẻ muốn sáo nhiều ống hơn. Chuyện sửa đi làm lại ấy chính là lúc tò mò về âm thanh của con lớn lên.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì con bắt đầu làm nhạc cụ cùng cha mẹ được?
Từ khoảng hai tuổi, con đã tham gia được những khâu đơn giản như đổ gạo vào chai qua phễu hay dán sticker. Khâu cắt, khoét, cắm tăm luôn do người lớn làm. Từ năm sáu tuổi, nhiều trẻ tự làm được phần lớn ống lắc, đàn dây chun khi có người lớn bên cạnh.
Ống lắc đựng gạo có bị mốc hay có mọt không?
Có thể, nếu chai chưa khô hẳn hoặc để lâu nơi ẩm. Nên phơi chai thật khô trước khi đổ gạo, và vài tháng thay ruột một lần. Thấy hạt đổi màu, có bụi bột hay có côn trùng thì bỏ cả chai, làm lại chai mới.
Trẻ dưới một tuổi có chơi được nhạc cụ tự làm không?
Với bé dưới một tuổi, người lớn nên là người lắc và gõ để bé nghe, nhìn. Nếu cho bé cầm, chỉ dùng chai nhựa nhỏ đã dán keo nắp chắc chắn, không dây, không mép sắc, và luôn có người lớn ngồi cạnh vì bé đưa mọi thứ lên miệng.
Làm đàn dây chun mà tiếng nhỏ quá, sửa thế nào?
Hãy kiểm xem dây có được kê nhấc khỏi mặt hộp chưa, vì dây chạm hộp sẽ bị tắt tiếng. Lỗ khoét giữa hộp cũng giúp tiếng vang hơn. Hộp giấy cứng, mỏng vừa phải thường kêu tốt hơn hộp quá dày hoặc quá mềm.
Con cứ gõ mạnh làm hỏng trống tự làm, có nên mắng không?
Gõ mạnh là cách trẻ thử giới hạn âm thanh. Thay vì mắng, có thể cho con thử gõ to rồi gõ nhỏ xen kẽ như một thử thách, và bọc đầu dùi bằng vải để tiếng bớt chói. Hỏng thì cùng con làm chiếc mới, con sẽ tự quý đồ mình làm hơn.
Có nên làm kèn, còi tự chế để thổi không?
Có thể làm sáo ống hút cho trẻ lớn, mỗi trẻ một chiếc riêng. Với trẻ nhỏ, tránh các món có bộ phận rời nhỏ trong miệng vì nguy cơ hóc, và tránh còi quá chói thổi sát tai người khác.