Trẻ khoảng hai đến bốn tuổi vẽ lên tường, cánh tủ, sofa vì với con, mặt phẳng nào cũng là chỗ để vẽ, mặt đứng lại càng hấp dẫn vì to và ngang tầm tay, còn khái niệm "đồ của nhà không được vẽ" là thứ con chưa nắm vững. Đây thường không phải hành vi chống đối. Cách hiệu quả nhất không phải quát hay giấu hết bút, mà là cho con một chỗ đứng được vẽ, đủ to, và nhắc nhất quán.
Bài này đi qua lý do trẻ thích vẽ lên tường, những gì thường thấy theo tuổi, cách chuẩn bị chỗ được vẽ trong nhà, các bước khi bắt gặp con đang vẽ lên tường, cách làm sạch theo từng loại bề mặt mà không dùng hoá chất mạnh, và chuyện trẻ lớn hơn vẫn vẽ bậy. Mục đích là giữ được tường mà không làm con sợ cầm bút.
Vì sao bức tường hấp dẫn trẻ hơn tờ giấy
Với một đứa trẻ hai tuổi, tờ giấy A4 trên bàn quá nhỏ cho những vòng tay vung rộng. Bức tường thì khác: to, phẳng, đứng ngay trước mặt, vẽ được bằng cả cánh tay. Nét vẽ trên tường lại nổi bật và ở lại lâu, người lớn đi qua là thấy. Với trẻ, đó là một chỗ vẽ hoàn hảo.
Trẻ tuổi này cũng chưa phân biệt rõ chỗ nào được và chỗ nào không. Con được khen khi vẽ trên giấy, và với con, tường chỉ là một tờ giấy lớn hơn. Có trẻ vẽ lên tường ngay sau khi được nhắc vì con quên, vì sự hứng thú lớn hơn lời nhắc, hoặc vì con đang thử xem người lớn phản ứng thế nào. Cả ba đều là chuyện của tuổi, không phải dấu hiệu con hư.
Có một kiểu vẽ lên tường khác hay gặp: con vẽ ở chỗ khuất, như sau sofa hay dưới gầm bàn. Đây thường là lúc con đã biết là không được nhưng vẫn muốn vẽ. Khi đó, người lớn có thêm một thông tin: con cần chỗ vẽ đứng, và quy ước đã có tác dụng một phần. Việc tiếp theo là cho con một lựa chọn hợp lệ hấp dẫn hơn chỗ khuất kia.
Thường thấy gì theo tuổi
Những gì dưới đây là khoảng hay gặp ở trẻ trong gia đình; mỗi trẻ một khác. Con vẽ lên tường lâu hơn hay ngắn hơn khoảng này không nói lên điều gì về con.
| Khoảng tuổi | Thường thấy | Con hiểu quy ước đến đâu |
|---|---|---|
| Khoảng 1,5 – 2,5 tuổi | Nguệch ngoạc bất cứ đâu có bút: tường, sàn, tay mình, sách | Nghe được "không" nhưng chưa nhớ lâu; cần người lớn chuyển hướng ngay |
| Khoảng 2,5 – 3,5 tuổi | Vẽ lên tường ngang tầm tay, cánh tủ, ga giường; đôi khi vẽ ở chỗ khuất | Nhớ được quy ước đơn giản nếu nhắc đều; hay quên khi đang hứng |
| Khoảng 3,5 – 5 tuổi | Ít vẽ lên tường hơn nếu có chỗ được vẽ; có thể vẽ lên đồ của anh chị | Hiểu "đồ của người khác", có thể tham gia lau dọn |
| Khoảng 5 tuổi trở lên | Thỉnh thoảng vẽ lên bàn học, cánh cửa; vẽ khi buồn, khi bực | Hiểu rõ quy ước; vẽ bậy thường có lý do riêng |
Nếu trẻ lớn đột ngột vẽ bậy nhiều sau một thay đổi lớn trong nhà, như có em bé, chuyển nhà, bố mẹ đi xa, cha mẹ nên nhìn vào cảm xúc của con trước khi nhìn vào bức tường.
Chuẩn bị chỗ được vẽ trước khi cấm
Một quy ước chỉ có tác dụng khi có lựa chọn thay thế hấp dẫn. Một vài cách tạo chỗ vẽ đứng trong nhà:
- Cuộn giấy khổ lớn dán ngang tường ngang tầm vai con, dài cả mét, bằng băng dính giấy bóc không để lại vết. Kín thì thay cuộn mới.
- Mặt sau cánh tủ, cánh cửa phòng con: dán giấy hoặc phủ một tấm bìa lớn.
- Một tấm kính cửa sổ hoặc cửa kính ban công cho con vẽ bằng bút sáp tan trong nước, lau bằng khăn ẩm, người lớn ngồi cạnh, kính phải là loại an toàn, không có vết nứt.
- Sân, vỉa hè trước nhà cho vẽ phấn; mưa xuống tự sạch. Chỉ vẽ ở chỗ an toàn, xa lòng đường, có người lớn trông.
- Bảng từ hoặc bảng phấn nhỏ treo thấp cho trẻ khoảng ba tuổi trở lên; phấn bảng thì để xa em bé hay cho đồ vào miệng.
- Một thùng các tông lớn dựng đứng làm "nhà", con vẽ cả trong lẫn ngoài.
Đặt chỗ vẽ đứng gần nơi con hay vẽ lên tường nhất. Nếu con hay vẽ ở hành lang, dán giấy ở hành lang; chỗ vẽ ở xa trong phòng thì con vẫn chọn bức tường gần hơn.
Khi bắt gặp con đang vẽ lên tường
Phản ứng của người lớn trong vài giây đầu quyết định con học được điều gì. Các bước dưới đây giúp nhắc nhở mà không làm con sợ bút:
- Hít một hơi, giữ giọng bình thường. Tiếng quát làm con giật mình, thường khiến con nhớ cảm giác sợ hơn là nhớ quy ước.
- Nhẹ nhàng giữ tay con hoặc nhận lấy cây bút, nói ngắn: "tường không để vẽ".
- Chỉ ngay sang chỗ được vẽ: "con vẽ ở tờ giấy này nhé", và dắt con sang đó; người lớn có thể vẽ một nét đầu tiên để mời.
- Với trẻ khoảng ba tuổi trở lên, mời con cùng lau vết vẽ bằng khăn ẩm. Việc lau là hệ quả tự nhiên, không phải hình phạt; con lau được bao nhiêu thì bấy nhiêu.
- Nếu con lặp lại ngay, cất bút đi một lúc: "bây giờ bút nghỉ, lát nữa mình vẽ ở giấy". Không cần giảng dài.
- Khi con vẽ ở chỗ được vẽ, nói ra điều đó: "con vẽ ở giấy rồi, tường vẫn sạch". Trẻ lặp lại hành vi được người lớn nhìn thấy.
Nhất quán quan trọng hơn nghiêm khắc. Một hôm cười cho qua, hôm sau quát to làm con không biết quy ước thật sự là gì. Mọi người lớn trong nhà, kể cả ông bà, nên thống nhất cùng một câu nhắc.
Làm sạch vết vẽ theo từng loại bề mặt
Luôn thử ở một góc khuất trước. Không trộn các chất tẩy rửa với nhau, không dùng dung môi mạnh khi trẻ ở gần. Những cách dưới đây là cách nhẹ, dùng đồ có sẵn trong nhà:
| Bề mặt | Bút sáp, chì màu | Bút dạ, bút lông |
|---|---|---|
| Tường sơn nước loại lau được | Khăn ẩm vắt kỹ với chút xà phòng loãng, lau nhẹ theo vòng tròn; vết sáp có thể lau bằng khăn khô xoa chút kem đánh răng trắng rồi lau lại bằng khăn ẩm | Khăn ẩm với xà phòng loãng; bút dạ rửa được thường đi nhanh, bút thường có thể để lại vệt |
| Tường sơn thường, khó lau | Tẩy chì mềm cho vết chì, khăn khô cho vết sáp, tránh chà mạnh làm bong sơn | Thường khó sạch hẳn; nhiều nhà chấp nhận sơn dặm lại khu nhỏ |
| Gỗ, mặt tủ có phủ sơn bóng | Khăn mềm thấm chút dầu ăn, xoa nhẹ rồi lau khô | Khăn ẩm, sau đó lau khô ngay để gỗ không ngấm nước |
| Sofa vải, ga giường | Cạo phần sáp thừa, đặt giấy thấm lên và giặt theo hướng dẫn của vải | Thấm, không chà; giặt sớm theo nhãn vải; vải khó giặt thì hỏi tiệm giặt |
Có những vết không sạch hẳn. Với nhiều gia đình, một khoảng tường mờ vệt bút ở tầm cao một mét là dấu vết của những năm con còn nhỏ, sơn lại khi con lớn. Điều quan trọng là con không bị gắn cảm giác xấu hổ với việc cầm bút.
Những chỗ vẽ bậy cần chú ý an toàn
Phần lớn chuyện vẽ lên tường chỉ là chuyện vệ sinh. Riêng vài tình huống dưới đây là chuyện an toàn, cần xử lý ngay chứ không chỉ nhắc:
- Con kê ghế, trèo lên bàn, lên thành sofa để vẽ lên chỗ cao hơn. Ngã từ độ cao đó có thể gây chấn thương đầu; chuyển con xuống, đưa con giấy ngang tầm vai.
- Con vẽ lên ổ điện, chọc bút vào lỗ ổ cắm. Lắp nắp che ổ điện ở mọi ổ thấp trong nhà, nhất là gần chỗ con hay vẽ.
- Con vẽ lên kính cửa sổ đang mở hoặc kính ban công có khe hở, chồm người ra ngoài. Chỉ cho vẽ kính khi cửa đóng chặt, có khoá an toàn và người lớn ở ngay cạnh.
- Con vẽ lên da mình, lên mặt em bé, gần mắt. Bút dạ thường cho trẻ nói chung ít độc nhưng không dùng gần mắt; nếu màu dây vào mắt, rửa bằng nước sạch nhiều lần và đi khám nếu con vẫn đỏ, đau.
- Con ngậm, nhai đầu bút, nuốt nắp bút. Chọn bút có nắp thông khí, cất nắp rời khỏi tầm em bé; nghi nuốt vật nhỏ và có dấu hiệu khó thở thì gọi 115 ngay.
- Con lấy bút của người lớn như bút dạ dầu, bút xoá, bút sơn để vẽ. Những loại này có dung môi, mùi mạnh, không dành cho trẻ; cất riêng chỗ cao.
Những tình huống này không cần quát, nhưng cần dứt khoát hơn chuyện vẽ lên giấy hay tường: bế con ra, cất đồ, nói ngắn "chỗ này nguy hiểm". Sau đó mới quay lại chuyện chỗ được vẽ.
Khi con lớn rồi vẫn vẽ bậy
Trẻ năm, sáu tuổi trở lên đã hiểu rõ quy ước, nên khi con vẫn vẽ lên tường hay bàn học, thường có lý do riêng. Có thể con buồn, bực mà chưa biết nói ra; có thể con muốn được chú ý sau khi em bé ra đời; có thể con thấy chỗ được vẽ đã quá nhỏ hoặc quá trẻ con so với mình. Hỏi con bằng giọng tò mò thay vì giọng buộc tội: "con vẽ ở đây, có chuyện gì không?"
Với trẻ lớn, chỗ được vẽ cũng cần lớn lên: một cuốn sổ vẽ riêng, một mảng tường phòng con được dán giấy khổ lớn để con trang trí theo ý mình, một tấm bìa con tự quản. Khi con có không gian vẽ đúng tầm tuổi, lý do để vẽ bậy giảm đi nhiều.
Nếu việc vẽ bậy đi kèm những thay đổi khác kéo dài, như con thu mình, mất ngủ, cáu bẳn nhiều, không muốn đến trường, cha mẹ nên để ý đến cảm xúc của con và trao đổi với giáo viên, bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu cần. Bức tường lúc đó chỉ là một tín hiệu nhỏ của chuyện lớn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên giấu hết bút để con khỏi vẽ lên tường không?
Cất bút khi người lớn không trông được là hợp lý với trẻ nhỏ, nhưng giấu hẳn khiến con mất cơ hội vẽ. Cách bền hơn là giữ bút ở chỗ con chỉ lấy được khi có người lớn, và luôn có sẵn một chỗ vẽ đứng đủ to để con chuyển sang.
Bút sáp loại nào dễ lau khỏi tường nhất?
Bút sáp và bút dạ ghi rõ loại rửa được thường dễ lau hơn, nhất là trên tường sơn nước loại lau chùi được. Tuy vậy mức độ sạch còn tuỳ loại sơn. Với trẻ nhỏ hay vẽ lên tường, ưu tiên loại rửa được ghi trên nhãn và chọn loại dành cho trẻ em.
Con biết không được mà vẫn cố tình vẽ, có nên phạt không?
Hệ quả tự nhiên như cùng lau vết vẽ, hoặc cất bút một lúc, thường có tác dụng hơn phạt nặng. Đánh, mắng to hay doạ dễ làm con sợ hoặc giấu chuyện, không giúp con hiểu quy ước. Cũng nên nhìn xem con có đang cần được chú ý hay đang có cảm xúc khó nói.
Nhà thuê bị con vẽ lên tường thì xử lý sao?
Thử làm sạch nhẹ theo loại sơn trước, thử ở góc khuất. Vết không sạch được thì báo chủ nhà sớm và thoả thuận sơn lại khu nhỏ khi trả nhà. Từ nay dán giấy khổ lớn bằng băng dính giấy bóc không để lại vết lên những chỗ con hay vẽ.
Ông bà cho con vẽ lên tường, bố mẹ thì cấm, làm sao?
Trẻ dễ lúng túng khi mỗi người lớn một quy ước. Cả nhà nên thống nhất một chỗ được vẽ và một câu nhắc giống nhau. Nếu ông bà muốn cho cháu vẽ tường, có thể dành riêng một mảng tường dán giấy ở nhà ông bà làm chỗ vẽ chung.