Nhạc cụ đầu đời của trẻ không cần đắt, không cần "chuẩn", chỉ cần an toàn và để con tự tay làm ra âm thanh. Ở tuổi dưới sáu, mục đích không phải là học một nhạc cụ, mà là khám phá: lắc thì kêu thế nào, gõ chỗ này khác chỗ kia ra sao, thổi mạnh thổi nhẹ khác gì. Một giỏ nhỏ vài món đơn giản đặt trong tầm tay con có giá trị hơn một cây đàn to để trên cao.
Bài này gợi ý loại nhạc cụ hợp từng khoảng tuổi, điểm cần để ý với từng nhóm đồ gõ, đàn phím đồ chơi, đồ thổi, và các bước kiểm an toàn khi mua mới hoặc nhận đồ cũ. Chuyện chọn đàn để đi học là một câu hỏi khác, bài không bàn đến.
Nhạc cụ đầu đời khác nhạc cụ để học ở chỗ nào
Nhạc cụ để học — cây đàn piano, cây violin đúng cỡ, cây guitar — được chọn theo yêu cầu của việc tập: đúng cao độ, đúng kích thước tay, đủ bền để tập mỗi ngày. Nhạc cụ đầu đời thì khác. Nó được chọn để con có thể cầm, lắc, gõ, thổi một cách tự do, kể cả làm rơi, kể cả gặm, mà không nguy hiểm và không ai lo hỏng.
Vì vậy, tiêu chí đầu tiên là an toàn, thứ hai là để con tự làm ra tiếng dễ dàng, thứ ba mới là âm thanh dễ nghe. Một chiếc trống lục lạc gỗ chắc chắn phù hợp hơn một chiếc đàn điện tử nhiều nút sáng đèn, vì với trống, con làm ra mọi âm thanh bằng tay mình; với nhiều đồ chơi điện tử, con chỉ bấm nút để máy phát một bài có sẵn.
Cũng không cần nhiều. Ba đến năm món khác loại — một món lắc, một món gõ, một món có cao độ, một món thổi cho trẻ lớn — đã đủ cho con khám phá nhiều năm. Có thể kết hợp với nhạc cụ tự làm từ chai lọ, hộp giấy trong nhà. Đồ ít mà luân phiên cất đi, lấy ra thường giữ hứng thú của trẻ lâu hơn đồ nhiều bày la liệt.
Gợi ý theo khoảng tuổi
Khoảng tuổi chỉ để tham khảo; luôn đọc khuyến cáo độ tuổi của nhà sản xuất và nhìn vào chính con mình — trẻ còn hay đưa đồ vào miệng thì vẫn xếp vào nhóm nhỏ.
| Khoảng tuổi | Loại hợp | Điểm cần để ý |
|---|---|---|
| Dưới 1 tuổi | Lục lạc cầm tay to, chắc; trống nhỏ người lớn gõ cho nghe | Không có chi tiết nhỏ, không dây, an toàn khi đưa vào miệng |
| 1–3 tuổi | Trống tay, trống lục lạc, ống lắc gỗ, phách gỗ to | Kiểm chi tiết rời, mép, sơn; âm lượng không chói |
| 3–4 tuổi | Đàn gõ phím (thanh kim loại hoặc gỗ), chuông tay, mõ | Dùi gõ đầu tròn, không quá dài; thanh gõ gắn chắc |
| 4–6 tuổi | Đàn phím nhỏ, harmonica, sáo đồ chơi, trống con có đai | Đồ thổi không dùng chung; đàn có pin phải có nắp vặn vít |
| Mọi tuổi | Nhạc cụ tự làm từ đồ trong nhà | Người lớn kiểm nắp, mép, hạt bên trong trước khi đưa |
Với nhóm dưới ba tuổi, một quy ước kinh nghiệm hay được nhắc: chi tiết nào lọt được qua lõi cuộn giấy vệ sinh thì đủ nhỏ để gây hóc. Quy ước này không thay được kiểm định, nhưng giúp cha mẹ kiểm nhanh tại nhà.
Đồ gõ: nhóm đầu tiên và dùng lâu nhất
Trống tay, trống lục lạc. Mặt trống da hoặc nhựa, vành có các miếng kim loại nhỏ kêu leng keng. Con vừa gõ được vừa lắc được. Kiểm các miếng kim loại gắn chắc, mép không sắc.
Ống lắc, trứng lắc. Vừa tay trẻ nhỏ, cho tiếng xào xạc. Loại hình quả trứng nhỏ cần xem kỹ kích thước với trẻ dưới ba tuổi; nếu nhỏ quá, chỉ dùng khi người lớn cầm.
Phách, mõ. Hai thanh gỗ gõ vào nhau, hoặc khối gỗ rỗng gõ bằng dùi. Tiếng rõ, giúp con giữ nhịp khi hát. Chà nhẵn mép, kiểm không có dằm.
Đàn gõ phím. Các thanh kim loại hoặc gỗ dài ngắn khác nhau, gõ bằng dùi đầu tròn. Đây thường là nhạc cụ có cao độ đầu tiên của trẻ; con thấy thanh dài kêu trầm, thanh ngắn kêu cao. Nếu được, chọn loại mà các thanh kêu đúng cao độ thay vì lệch lạc, vì con sẽ nghe và hát theo.
Chuông tay. Chuông có tay cầm, mỗi chiếc một nốt. Cả nhà mỗi người cầm một chiếc, đến lượt mình thì lắc, rất hợp cho các buổi chơi nhạc chung.
Đàn phím đồ chơi, đàn điện tử nhỏ: điều cần cân nhắc
Đàn phím đồ chơi rất phổ biến và trẻ thường thích vì nhiều nút, nhiều tiếng. Có vài điều đáng cân nhắc trước khi mua. Thứ nhất là âm lượng: nhiều đàn đồ chơi không có nút chỉnh âm lượng hoặc mức nhỏ nhất vẫn khá to, nhất là khi trẻ ghé sát tai. Thử ở cửa hàng hoặc ngay khi nhận; nếu chói, có thể dán băng dính lên lỗ loa để giảm tiếng.
Thứ hai là pin. Đồ chơi dùng pin cúc áo cần có nắp ngăn pin vặn bằng vít, không mở được bằng tay trẻ. Pin cúc áo nếu bị nuốt có thể gây bỏng nặng đường tiêu hoá chỉ trong thời gian ngắn. Nếu nghi trẻ đã nuốt pin, đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay hoặc gọi 115, không tự gây nôn, không chờ xem có triệu chứng không.
Thứ ba là cách chơi. Đàn có quá nhiều bài phát sẵn và đèn nháy dễ khiến con chỉ bấm nút nghe máy hát. Nếu có thể, chọn loại mà các phím phát ra từng nốt rõ ràng để con tự bấm ra giai điệu. Một số đàn đồ chơi có cao độ không chuẩn; điều này không gây hại, nhưng nếu con thích dò bài, đàn đúng cao độ sẽ giúp con nghe tốt hơn.
Kèn, sáo, harmonica: món thổi cho trẻ lớn hơn
Đồ thổi giúp con cảm được hơi thở làm ra âm thanh, nhưng cần vài lưu ý riêng:
- Mỗi trẻ một chiếc. Đồ thổi tiếp xúc trực tiếp với miệng, dùng chung dễ lây bệnh. Rửa và để khô sau khi dùng theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
- Kiểm bộ phận rời. Một số kèn đồ chơi có lưỡi gà, đầu thổi tháo rời được. Với trẻ còn hay cắn, mút đồ, các chi tiết này là nguy cơ hóc.
- Tránh còi quá chói. Còi thổi sát tai người khác có thể rất to. Dặn con thổi hướng ra xa, không thổi vào tai bạn, tai em.
- Harmonica là món hay cho tuổi mẫu giáo lớn. Thổi ra hay hít vào đều kêu, con khám phá được ngay mà không cần biết bấm. Chọn loại chắc chắn, không có cạnh kim loại sắc.
- Sáo dọc nhỏ cho trẻ lớn. Khi con đã có thể bịt lỗ bằng đầu ngón tay, sáo dọc nhỏ cho con dò những giai điệu đầu tiên. Nếu con muốn học bài bản, đó là chuyện của giai đoạn sau.
Trẻ dưới ba tuổi thường chưa cần đồ thổi; nếu cho con thử, người lớn cầm và để con thổi vài lần dưới sự giám sát, rồi cất đi.
Kiểm an toàn khi mua mới hoặc nhận nhạc cụ cũ
Nhạc cụ cho trẻ nhỏ thường được bán như đồ chơi, nên áp các bước kiểm như với đồ chơi trẻ em:
- Đọc khuyến cáo độ tuổi trên bao bì và dấu hợp quy theo quy chuẩn an toàn đồ chơi trẻ em hiện hành; đồ không rõ nguồn gốc, không nhãn thì cân nhắc kỹ.
- Lắc mạnh, kéo thử các chi tiết: lục lạc, nút, thanh gõ, đầu dùi. Thứ gì lỏng ra được thì trẻ cũng tháo ra được.
- Nhìn và sờ mép, góc: không sắc, không ba via nhựa, không dằm gỗ.
- Xem lớp sơn: bong tróc, có mùi hắc thì không đưa cho trẻ hay gặm đồ.
- Kiểm ngăn pin: có vít, đóng chặt; nếu là đồ cũ, mở xem pin có bị rỉ không.
- Dây đeo, dây buộc: dây dài có nguy cơ quấn cổ với trẻ nhỏ; cắt ngắn hoặc bỏ.
- Thử âm lượng sát tai mình; chói thì giảm hoặc không dùng.
- Với đồ cũ: lau rửa, kiểm lại toàn bộ như đồ mới, và tra xem món đó có trong danh sách thu hồi không nếu là hàng của hãng.
Kiểm lại định kỳ vài tháng một lần, vì đồ dùng lâu, bị rơi, bị gặm sẽ lỏng, nứt. Món hỏng mà không sửa an toàn được thì bỏ, dù con đang thích.
Đặt nhạc cụ ở đâu và khi nào nghĩ đến bước tiếp theo
Đặt giỏ nhạc cụ ở tầm tay con, trong góc chơi có thảm, để con tự lấy và tự cất. Nhạc cụ để trên cao, phải xin mới được, thường ít được chơi. Mỗi tuần có thể đổi một hai món, cất bớt món con đã chán, lấy ra món đã cất lâu — với trẻ, đồ cũ cất đi một thời gian trở lại sẽ như mới.
Khi con lớn hơn và có vẻ muốn đi xa hơn với một nhạc cụ cụ thể — đòi được bấm đàn thật, tự dò bài nhiều giờ, hỏi đi hỏi lại về một cây đàn — đó là tín hiệu đáng lắng nghe. Lúc ấy, việc chọn nhạc cụ thật, chọn lớp hay người dạy là một quyết định riêng của gia đình, có thể tìm hiểu ở các trang chuyên về học nhạc. Dù chọn thế nào, giỏ nhạc cụ đầu đời vẫn nên ở lại trong nhà: nó là chỗ để con chơi nhạc cho vui, không bài tập, không nhận xét.
Một điều nữa: nhạc cụ đầu đời sẽ vui hơn nhiều khi có người chơi cùng. Thỉnh thoảng người lớn ngồi xuống thảm, cầm một món, đệm cho con hát hoặc theo nhịp con gõ. Không cần biết nhạc; chỉ cần cho con thấy rằng nhạc cụ trong giỏ là để cả nhà dùng chung niềm vui, không phải đồ để con chơi một mình cho người lớn rảnh tay. Những buổi như vậy thường là lúc con nghĩ ra cách gõ mới, bài hát mới, và cũng là lúc người lớn nhìn thấy rõ nhất con thích điều gì.
Câu hỏi thường gặp
Có cần mua nhạc cụ cho trẻ dưới một tuổi không?
Không bắt buộc. Với bé dưới một tuổi, giọng hát của người thân và một chiếc lục lạc chắc chắn là đủ. Người lớn có thể gõ trống, lắc chuông cho bé nghe và nhìn; bé cầm nắm thì chọn đồ to, không chi tiết nhỏ, an toàn khi đưa vào miệng.
Đàn gõ phím loại gỗ và loại kim loại khác nhau thế nào?
Thanh kim loại thường cho tiếng trong, ngân dài; thanh gỗ cho tiếng ấm, ngắn và nhỏ hơn. Cả hai đều hợp cho trẻ. Điều đáng xem là các thanh gắn chắc, dùi gõ đầu tròn, và cao độ không lệch quá nhiều.
Đàn điện tử có đèn và nhạc sẵn có nên mua không?
Có thể có một món như vậy, nhưng không nên là món duy nhất. Đồ mà con tự làm ra âm thanh bằng tay, như trống, đàn gõ, giúp con khám phá nhiều hơn. Kiểm âm lượng và ngăn pin trước khi đưa cho con.
Con hay ném nhạc cụ, có nên cất hết đi?
Ném đồ là hành vi thường gặp ở trẻ nhỏ. Có thể dạy con rằng nhạc cụ là để gõ, lắc, không để ném, và khi con ném thì cất món đó đi một lúc rồi cho thử lại. Đồ nặng, cứng nên để dành khi con đã qua giai đoạn hay ném.
Nhận nhạc cụ đồ chơi cũ từ người quen có an toàn không?
Có thể an toàn nếu được kiểm kỹ: chi tiết còn chắc, không nứt vỡ, sơn không bong, ngăn pin có vít và pin không rỉ. Lau rửa trước khi dùng; đồ thổi cũ của người khác thì không nên dùng lại.
Bao nhiêu món nhạc cụ là đủ cho trẻ mẫu giáo?
Không có con số chuẩn. Ba đến năm món khác loại, thêm vài món tự làm, thường đủ cho con khám phá. Luân phiên cất đi lấy ra giúp con không chán, hiệu quả hơn mua thêm nhiều món.