Một đứa trẻ hát suốt ngày — khi tắm, khi xếp đồ, khi ngồi sau xe máy — thường là đứa trẻ đã tìm thấy một cách vui để trò chuyện với thế giới. Điều cha mẹ nên làm trước tiên không phải là tìm lớp, mà là hiểu con đang ở chặng nào: tiếng hát của trẻ đi một đường khá dài, từ những âm có lên xuống của em bé vài tháng tuổi đến bài hát trọn vẹn đúng lời, đúng nhịp ở tuổi tiểu học.
Bài này đi qua từng chặng thường gặp, kèm những việc nhỏ làm ở nhà để tiếp sức cho con. Các mốc tuổi chỉ là khoảng tham khảo, mỗi trẻ một nhịp riêng; con đến sớm hay muộn vài tháng đều bình thường. Thứ duy nhất đáng so là con hôm nay với chính con hôm trước.
Hành trình tiếng hát của trẻ: các chặng thường gặp
Bảng dưới gom những gì cha mẹ hay thấy ở nhà, theo khoảng tuổi rộng. Đọc bảng như bản đồ đường đi, không phải bảng chấm điểm.
| Khoảng tuổi | Thường thấy ở nhà | Cha mẹ làm gì |
|---|---|---|
| Dưới 1 tuổi | Lắng nghe giọng quen, cười khi được hát cho nghe; bi bô có lên có xuống như đang "hát" | Hát cho con nghe khi bế, khi thay tã; bắt chước lại tiếng bi bô của con |
| 1–2 tuổi | Nhún nhảy khi có nhạc, hát theo một hai tiếng cuối câu, đòi nghe lại một bài nhiều lần | Chừa chỗ trống cuối câu cho con hát nốt; chịu khó hát lại bài con thích |
| 2–3 tuổi | Hát được từng đoạn ngắn, lời còn ngọng, giai điệu lúc đúng lúc trôi | Hát chậm, rõ lời; không sửa lời ngay giữa lúc con đang hát |
| 3–4 tuổi | Thuộc trọn vài bài ngắn, tự bịa lời mới cho giai điệu cũ, hát khi chơi một mình | Khen ý bịa lời; để con "hát kể" việc đang làm |
| 5–6 tuổi | Giữ giai điệu ổn hơn, hát cùng người khác, thích "biểu diễn" cho cả nhà | Dành một góc nhỏ để con hát; nghe trọn bài rồi mới góp ý |
| Tiểu học | Nhớ lời dài, hát bè đơn giản theo người lớn, có bài "ruột", tự sáng tác câu ngắn | Hỏi con thích bài gì vì sao; mở thêm nhiều thể loại để con nghe |
Hai điều nên giữ khi đọc bảng: thứ nhất, đứa trẻ ít hát vẫn có thể rất mê nghe nhạc, mê gõ nhịp hay mê nhảy — tài lẻ âm nhạc không chỉ có một cửa vào. Thứ hai, giai đoạn trẻ hát lệch tông, quên lời, lẫn bài này sang bài kia là chuyện thường của việc học, không phải dấu hiệu "không có khiếu".
Dưới hai tuổi: hát cho con nghe là phần quan trọng nhất
Ở tuổi này, con chưa "hát" theo nghĩa người lớn hiểu, nhưng đang nghe rất chăm. Trẻ sơ sinh nhận ra giọng mẹ từ những ngày đầu, và nhiều em dịu lại rõ khi được hát cho nghe bằng giọng quen thuộc. Cha mẹ không cần hát hay: một bài hát quen hát đi hát lại lúc tắm, lúc bế ru, lúc thay tã cho con một khung nhịp ổn định trong ngày.
Khoảng cuối năm đầu, nhiều bé bắt đầu bi bô có lên có xuống, kéo dài âm như đang hát. Đây là lúc rất đáng "đối đáp": khi con kéo một âm cao, bạn kéo lại âm đó; khi con ngừng, bạn chờ một nhịp rồi đáp. Kiểu qua lại này giống một cuộc trò chuyện bằng giai điệu, và con học được rằng âm thanh của mình được người khác đón lấy.
Đến khoảng một rưỡi, hai tuổi, nhiều bé đòi nghe lại một bài đến mức người lớn phát ngán. Đòi nghe lại là cách trẻ học: mỗi lần nghe, con đoán trước được câu tiếp theo một chút, và cảm giác "đoán đúng" là niềm vui thật với con. Mẹo nhỏ: hát chậm lại ở cuối câu và bỏ trống tiếng cuối, nhiều bé sẽ tự điền vào bằng một âm gần đúng — đó là những lần "hát" đầu tiên.
Từ ba đến sáu tuổi: hát để chơi, hát để kể
Hát một mình khi chơi. Nhiều trẻ mẫu giáo vừa xếp hình vừa lẩm nhẩm hát, có khi là bài quen, có khi là giai điệu tự chế. Đây là kiểu hát cho chính mình, không cần người nghe. Cha mẹ để yên là tốt nhất, đừng gọi cả nhà ra xem vì con dễ ngượng và ngừng hát.
Bịa lời mới cho giai điệu cũ. Con lấy giai điệu bài quen rồi hát về con mèo, về bữa cơm, về bà ngoại. Đây là dấu hiệu con đã nắm được khung bài hát và bắt đầu sáng tạo bên trong khung ấy. Bạn có thể hát theo lời con bịa, thêm một câu cho vui, thay vì nhắc "lời đúng không phải vậy".
Thích hát cho người khác nghe. Từ khoảng năm tuổi, nhiều bé muốn đứng giữa phòng khách "biểu diễn". Người lớn ngồi xuống nghe trọn bài, vỗ tay, hỏi con chọn bài này vì sao — vậy là đủ một buổi diễn. Không cần nhận xét hát hay hay dở.
Giai điệu ngày càng vững. Trẻ lớn dần thường giữ được cao độ ổn hơn, nhất là ở những bài có tầm cữ hẹp, nhịp rõ. Bài thiếu nhi quen thuộc của Việt Nam, đồng dao có nhịp vỗ tay, câu hò ngắn đều hợp cho tuổi này hơn những bài người lớn quãng rộng, luyến láy nhiều.
Lời còn ngọng là bình thường. Trẻ hát sai lời, nói ngọng trong bài hát là chuyện thường gặp. Nếu ngoài lúc hát con vẫn nói, vẫn hiểu lời người khác theo đúng tuổi, cứ để con hát. Nếu con chậm nói hẳn so với bạn cùng tuổi, nên đưa con đi khám để kiểm thính lực và lời nói, không tự đoán.
Tuổi tiểu học: con bắt đầu có "gu" riêng
Lên tiểu học, con nghe nhiều hơn từ bạn bè, từ trường, từ màn hình. Nhiều em bắt đầu có bài "ruột", hát đi hát lại, thậm chí chỉ thích một thể loại. Cha mẹ không cần cấm hay chê gu của con; việc nên làm là đặt cạnh đó vài thứ khác để con có thêm lựa chọn — một bài dân ca, một bản nhạc không lời, một bài hát của nước khác. Gu của trẻ còn đổi nhiều lần.
Ở tuổi này, con có thể hát lại khá đúng một bài vừa nghe vài lần, nhớ lời dài, và một số em tự viết câu hát ngắn về chuyện ở lớp. Nếu con làm vậy, hãy chép lại lời giúp con vào một cuốn sổ riêng: vài năm sau, đó là thứ cả nhà quý hơn mọi tấm ảnh.
Cũng ở tuổi này, con bắt đầu so mình với bạn: bạn kia hát to hơn, bạn kia được cô gọi lên hát. Cha mẹ giữ một nguyên tắc: trong nhà không so con với ai, kể cả với anh chị em. Câu hỏi đáng hỏi là "con thích hát bài nào nhất tuần này" chứ không phải "con có hát hay bằng bạn không".
Những việc nhỏ trong ngày giúp tiếng hát của con lớn lên
Không cần đồ đạc gì đặc biệt. Phần lớn những việc dưới đây gắn được vào sinh hoạt sẵn có của gia đình:
- Một bài hát cho mỗi việc lặp lại: bài đánh răng, bài dọn đồ chơi, bài đi ngủ. Giai điệu quen giúp con chuyển việc dễ hơn và hát mỗi ngày mà không thấy là "tập".
- Hát trên xe, trên đường: những đoạn đường quen là lúc rất hợp để hát đối, mỗi người một câu. Người lái xe chỉ hát, không quay lại nhìn.
- Tắt nhạc nền một lúc mỗi ngày: nhà lúc nào cũng mở nhạc thì con quen nghe thụ động. Có khoảng yên lặng, con tự hát nhiều hơn.
- Hát bằng giọng của mình, không hát theo loa: trẻ học giai điệu từ giọng người thật dễ hơn, vì nhìn được miệng, nghe được hơi thở, và người lớn hát chậm lại được theo con.
- Ghi âm con hát, giữ trong gia đình: vài tháng một lần, ghi một bài con thích. Mở lại cho con nghe giọng mình của năm ngoái — đó là cách so với chính con hôm qua.
- Mời ông bà hát: những câu hò, câu lý, bài hát cũ của ông bà là kho giai điệu mà ứng dụng nghe nhạc không có.
Những việc này không nhằm biến con thành người hát giỏi. Mục đích là để ca hát ở lại trong đời sống của con như một thói quen vui, còn con đi xa đến đâu với nó là chuyện của con sau này.
Khen và góp ý thế nào để con không ngại hát
Khen điều con làm, không khen nhãn. Thay vì "con hát hay nhất nhà", hãy nói điều cụ thể: "con nhớ hết lời bài này rồi đấy", "đoạn con hát nhỏ dần nghe hay lắm". Lời khen cụ thể cho con biết mình đã làm gì, và không đặt lên vai con một danh hiệu phải giữ.
Không sửa giữa chừng. Đang hát mà bị ngắt để sửa lời, sửa tông, nhiều trẻ sẽ thôi hát trước mặt người lớn. Nghe hết bài, nếu con muốn hát lại thì hát cùng con đoạn khó, chậm hơn.
Không bắt hát trước khách. Ép con "hát cho cô chú nghe" khi con chưa muốn là cách nhanh nhất làm ca hát thành áp lực. Hỏi một lần, con lắc đầu thì thôi.
Không biến thành cuộc thi trong nhà. Không chấm, không xếp ai hát hay hơn ai giữa các con. Mỗi đứa trẻ có một cách vui với âm nhạc khác nhau.
Để con thấy người lớn cũng hát sai. Cha mẹ hát lạc giọng rồi cười xoà là bài học đẹp: hát là để vui, sai cũng không sao.
Khi nào nên để ý thêm, khi nào nghĩ đến lớp học
Phần lớn chuyện ca hát của trẻ không cần gặp chuyên gia. Tuy vậy có vài tình huống nên đưa con đi khám: con ít phản ứng với âm thanh, không quay đầu khi được gọi; con chậm nói rõ rệt so với tuổi; giọng con khàn kéo dài nhiều tuần dù không ốm; con hay than ù tai, đau tai. Những điều này thuộc về sức khoẻ, bác sĩ tai mũi họng hoặc nhi khoa mới trả lời được, cha mẹ không nên tự đoán.
Còn chuyện có nên cho con đi học hát, học đàn hay không là một câu hỏi khác, nằm ngoài phạm vi bài này. Nếu con thật sự muốn và cả nhà sắp xếp được, bạn có thể tìm hiểu thêm ở các trang chuyên về lớp nhạc cho trẻ. Điều đáng nhớ là ở nhà vẫn luôn là nơi con hát nhiều nhất — dù có đi lớp hay không, những bài hát trên đường đi học, trong lúc tắm, trước khi ngủ vẫn là phần lớn nhất của tuổi thơ âm nhạc.
Câu hỏi thường gặp
Con ba tuổi hát lệch tông nhiều, có phải không có khiếu không?
Không nên kết luận như vậy. Hát đúng cao độ là kỹ năng hình thành dần qua nhiều năm nghe và hát; trẻ mẫu giáo hát lệch là rất thường gặp. Cứ cho con hát nhiều bài tầm cữ hẹp, hát chậm cùng con, và theo dõi niềm vui của con thay vì độ đúng.
Con không chịu hát trước người lạ nhưng ở nhà hát suốt, có cần tập cho bạo dạn?
Không cần ép. Nhiều trẻ chỉ hát ở nơi thấy an toàn, và điều đó hoàn toàn bình thường. Để con tự chọn lúc nào muốn hát cho người khác nghe; cha mẹ chỉ tạo dịp nhỏ, như hát cho ông bà qua cuộc gọi, nếu con đồng ý.
Cho con nghe nhạc người lớn có sao không?
Điều đáng xem là lời bài hát và âm lượng. Lời có nội dung bạo lực, thô tục hoặc không hợp tuổi thì nên chọn bài khác. Về giai điệu, trẻ nghe được nhiều thể loại; chỉ là khi con hát theo, những bài quãng hẹp, nhịp rõ sẽ dễ hơn.
Con hát suốt ngày làm cả nhà mệt, có nên nhắc con bớt?
Có thể thoả thuận giờ yên lặng, như lúc ông bà nghỉ trưa hay lúc anh chị học bài, và nói rõ lý do. Cách này dạy con tôn trọng người khác mà không làm con nghĩ hát là việc xấu. Ngoài các giờ đó, để con hát tự do.
Có nên ghi hình con hát rồi đăng lên mạng?
Ghi hình để giữ trong gia đình là kỷ niệm đẹp. Đăng công khai là chuyện khác: nên hỏi ý con khi con đủ lớn để hiểu, tránh lộ trường lớp, nơi ở, và cân nhắc rằng clip có thể bị lan đi ngoài ý muốn. Con từ đủ bảy tuổi thì việc dùng hình ảnh cần sự đồng ý của con.
Con chỉ thích hát một bài mãi, có nên đổi bài cho con?
Hát lặp một bài là cách trẻ làm chủ nó. Bạn có thể giới thiệu thêm bài mới bên cạnh, nhưng không cần bỏ bài con thích. Thường sau một thời gian, con tự chuyển sang bài khác khi đã thấy đủ.