Khi con trả lời "không biết" lúc được hỏi thích gì, thường không phải con lười nghĩ hay giấu giếm, mà vì câu hỏi quá rộng, con chưa có từ để gọi tên, hoặc con sợ trả lời sai. Đổi câu hỏi rộng thành câu hỏi hẹp về một việc cụ thể, chọn đúng lúc, và cho con trả lời bằng lựa chọn thay vì bằng một câu tự luận, thường mở ra nhiều hơn hẳn.
Bài này dành cho cha mẹ có con từ khoảng năm đến mười hai tuổi. Nội dung gồm vì sao "không biết" là một câu trả lời rất thật, bảng đổi câu hỏi, chọn lúc hỏi, những cách hỏi không cần lời, cách nghe để con muốn kể tiếp, những câu nên tránh, và cách đối xử khi con biết nhưng chưa muốn nói.
Vì sao "không biết" là câu trả lời rất thật
Thử đặt mình vào chỗ của con. Câu hỏi "con thích gì" đòi con phải nhìn lại toàn bộ những gì mình đã làm, so sánh chúng, rồi chọn ra một thứ và nói thành lời. Ngay cả người lớn cũng lúng túng với câu hỏi rộng như vậy; hỏi một người đi làm "anh thích gì nhất trong cuộc sống" thường cũng nhận được một khoảng lặng.
Trẻ còn gặp thêm vài khó khăn. Con chưa có đủ từ để gọi tên cảm giác của mình: con biết mình vui khi lắp ráp, nhưng không biết gọi đó là "thích làm ra đồ vật". Con có thể đoán rằng có một câu trả lời đúng mà bố mẹ đang chờ, và sợ nói sai. Con cũng có thể đang mệt, đang đói, hoặc đang nghĩ chuyện khác.
Có trẻ đã quen với việc câu trả lời của mình bị nhận xét: nói thích xem phim hoạt hình thì bị bảo "suốt ngày xem", nói thích chơi với bạn thì bị hỏi "thế còn học thì sao". Với những trẻ này, "không biết" là câu trả lời an toàn nhất.
Hiểu được điều đó, cha mẹ sẽ bớt sốt ruột, và chuyển sang thay đổi cách hỏi thay vì hỏi lại cùng một câu to hơn.
Đổi câu hỏi rộng thành câu hỏi hẹp
Câu hỏi càng gắn với một việc cụ thể, vừa xảy ra gần đây, con càng dễ trả lời. Vài ví dụ:
| Câu hỏi rộng | Câu hỏi hẹp hơn | Vì sao dễ trả lời hơn |
|---|---|---|
| Con thích gì? | Hôm nay lúc nào con thấy vui nhất? | Gắn với một ngày, con chỉ cần nhớ lại |
| Con thích môn gì? | Giờ nào trên lớp con thấy trôi qua nhanh nhất? | Hỏi về cảm giác, không đòi con xếp hạng các môn |
| Sau này con muốn làm gì? | Nếu được làm một việc cả buổi chiều mà không ai bảo, con sẽ làm gì? | Gần với hiện tại, không áp lực tương lai |
| Con có thích vẽ không? | Lúc vẽ bức tranh con cá, phần nào con thích làm nhất? | Hỏi về một sản phẩm cụ thể con nhớ rõ |
| Sao con không thích gì cả? | Có việc nào con thấy chán nhất không? | Trẻ thường dễ nói điều mình không thích hơn |
Mấu chốt là câu hỏi hẹp không cần câu trả lời lớn. Con nói được "lúc chơi với con mèo nhà bà" là đủ cho hôm nay. Ghép nhiều câu trả lời nhỏ qua nhiều ngày, bạn sẽ thấy dần những điều con thích.
Chọn lúc hỏi
Khi đang đi cùng nhau. Trên xe máy, trên đường đi bộ tới trường, khi ngồi chờ ở đâu đó. Ngồi cạnh nhau, cùng nhìn về một hướng, trẻ thường nói chuyện thoải mái hơn ngồi đối diện.
Khi tay đang bận một việc nhẹ. Cùng nhặt rau, gấp quần áo, tưới cây. Việc tay giúp không khí bớt căng, và câu hỏi nghe như một câu chuyện chứ không phải cuộc phỏng vấn.
Trước giờ ngủ. Nhiều trẻ mở lòng nhất khi đèn đã tắt và bố mẹ nằm cạnh. Một câu hỏi nhỏ về ngày hôm nay lúc đó thường nhận được câu trả lời dài hơn ban ngày.
Không hỏi khi con mệt, đói hoặc vừa bị la. Ngay sau giờ tan học, khi con đang đói, hoặc vừa có chuyện căng thẳng, con không còn sức để nghĩ. Chờ con ăn uống, nghỉ ngơi rồi hãy hỏi.
Sau một hoạt động mới. Ngay sau buổi đi thăm vườn thú, buổi làm bánh, buổi xem múa rối, cảm xúc của con còn tươi. Hỏi "lúc nào trong buổi hôm nay con thấy thích nhất" thường nhận được câu trả lời rõ ràng hơn so với hỏi chung chung vào một ngày bình thường. Ghi lại câu trả lời, vì sau vài tuần con có thể không còn nhớ.
Không hỏi trước mặt người khác. Hỏi con "con thích gì, nói cho cô nghe đi" trước khách hay họ hàng dễ làm con ngại. Những câu chuyện về sở thích nên diễn ra riêng tư.
Cho con vốn từ để gọi tên cảm giác
Một lý do khiến trẻ không trả lời được là con thiếu từ. Con chỉ có vài chữ quen thuộc như "vui", "chán", "thích", "ghét", trong khi cảm giác khi làm một việc mình thích phong phú hơn nhiều: say sưa quên giờ, tò mò muốn biết tiếp, nhẹ nhõm vì được ở một mình, hồi hộp khi làm thứ khó, tự hào khi làm xong.
Cha mẹ có thể cho con vốn từ ấy bằng cách tự kể về mình. "Hôm nay lúc sửa cái quạt, bố say sưa đến quên cả uống nước." "Mẹ thích tưới cây buổi sáng vì thấy nhẹ đầu." Nghe nhiều lần, con bắt đầu dùng lại những từ đó để nói về chính mình. Trẻ học cách nói về cảm xúc chủ yếu qua việc nghe người lớn nói, không phải qua bài giảng.
Khi con đang làm một việc gì đó, cha mẹ cũng có thể gọi tên giúp con, ở dạng câu hỏi chứ không áp đặt: "Con có vẻ đang tập trung lắm, đúng không?" "Lúc cái tháp đổ, con thấy bực hay thấy buồn cười?" Con được chọn từ đúng với mình, hoặc sửa lại.
Chuyện kể của cha mẹ còn có một tác dụng khác: nó cho con thấy cuộc trò chuyện về sở thích là chuyện hai chiều. Khi bố mẹ cũng chia sẻ, câu hỏi "con thích gì" không còn giống một bài kiểm tra mà giống một câu chuyện cả nhà cùng góp.
Hỏi bằng lựa chọn, bằng tranh, bằng việc làm
Không phải trẻ nào cũng diễn đạt tốt bằng lời. Có những cách giúp con trả lời mà không phải nói nhiều:
- Cho con chọn giữa hai. "Chiều nay con muốn nặn đất hay ra công viên?" Mỗi lựa chọn của con là một mẩu thông tin.
- Xếp thẻ thích và không thích. Cha mẹ viết hoặc vẽ đơn giản tên hai mươi việc lên những mẩu giấy nhỏ, con chia thành ba đống: thích, bình thường, không thích. Không có đúng sai, không cộng điểm.
- Hỏi theo giả định. "Nếu nhà mình có một căn phòng trống, con muốn biến nó thành phòng gì?" Câu hỏi tưởng tượng giảm áp lực phải trả lời thật.
- Cho con vẽ. "Con vẽ một ngày con thích nhất nhé." Bức tranh thường nói nhiều hơn câu trả lời.
- Cho con chụp ảnh đồ vật. Đưa con điện thoại trong một buổi, chụp những thứ trong nhà con thích. Chỉ chụp đồ vật, cây cối, con vật, giữ trong máy của gia đình.
- Nhìn vào việc con làm. Với trẻ ít nói, quan sát thời gian rảnh của con vẫn là nguồn tin chính; lời nói chỉ bổ sung.
Những cách này hợp với trẻ nhỏ và trẻ ít nói, nhưng trẻ lớn cũng thường thích, nhất là việc xếp thẻ hay câu hỏi tưởng tượng.
Nghe thế nào để con muốn kể tiếp
Câu hỏi hay đến mấy cũng vô ích nếu câu trả lời đầu tiên của con bị đón nhận sai cách. Vài bước khi con bắt đầu nói:
- Nhắc lại điều con nói bằng lời của con: "À, con thích lúc cho con mèo ăn." Con biết mình được nghe đúng.
- Không sửa, không đánh giá ngay. Kể cả khi điều con thích là xem điện thoại, đừng chuyển ngay sang nhắc nhở. Câu chuyện về sở thích và câu chuyện về giới hạn nên tách ra hai lúc.
- Hỏi thêm đúng một câu: "Con thích nhất là lúc nào?" hoặc "Con thấy thế nào khi làm?". Hỏi dồn nhiều câu dễ thành tra hỏi.
- Không biến thành bài học. "Thích con mèo thì sau làm bác sĩ thú y nhé" là cách nhanh nhất làm con thôi kể.
- Cảm ơn con đã kể. Một câu "bố vui vì con kể cho bố nghe" khuyến khích lần sau con kể tiếp.
Sau vài lần như vậy, nhiều trẻ tự kể mà không cần hỏi, vì con biết kể ra thì được nghe chứ không bị chấm.
Những câu nên tránh và khi con biết mà chưa muốn nói
Có vài câu rất dễ buột ra khi cha mẹ sốt ruột: "Sao lại không biết, con phải thích cái gì chứ", "Bạn con thích đàn, thích vẽ, còn con thì sao", "Nghĩ kỹ đi rồi trả lời". Những câu này biến cuộc trò chuyện thành bài kiểm tra mà con đang trượt, và khiến lần sau con càng nói "không biết" nhanh hơn.
Cũng có những trường hợp con biết rất rõ mình thích gì nhưng chưa muốn nói. Có thể con thích một thứ đoán rằng bố mẹ sẽ không đồng ý, như một kiểu nhạc, một nhóm bạn, một nội dung trên mạng. Có thể con thích một thứ con thấy ngại, như múa với bé trai hay đá bóng với bé gái trong môi trường hay trêu chọc. Có thể đơn giản con muốn giữ một thứ cho riêng mình.
Với những trường hợp ấy, ép hỏi thường phản tác dụng. Cha mẹ nên nói một lần, rõ ràng, rằng con thích gì cũng được kể, bố mẹ sẽ nghe trước khi nói gì. Sau đó giữ lời ấy bằng hành động: khi con kể một điều nhỏ, phản ứng bình tĩnh. Lòng tin được xây qua những lần nhỏ như thế.
Tôn trọng một chút riêng tư cũng là cách cho con biết sở thích là của con. Điều cha mẹ cần nắm là con có an toàn hay không, chứ không cần biết mọi chi tiết.
Câu hỏi thường gặp
Con lúc nào cũng trả lời "không biết", có phải con có vấn đề giao tiếp không?
Phần lớn là không. "Không biết" là câu trả lời phổ biến ở trẻ khi câu hỏi quá rộng hoặc con chưa muốn nói. Nếu con vẫn trò chuyện bình thường về những chuyện khác, có bạn bè và phát triển ngôn ngữ theo tuổi thì không cần lo. Nếu con ít nói chung và chậm nói so với tuổi, nên hỏi bác sĩ.
Hỏi con mỗi ngày "hôm nay con thích gì" có làm con chán không?
Có thể, nếu hỏi cùng một câu theo kiểu thủ tục. Nên thay đổi câu hỏi, chọn lúc tự nhiên, và đôi khi kể chuyện của chính bố mẹ trước. Trẻ dễ mở lời hơn khi thấy người lớn cũng chia sẻ.
Con trả lời "con thích xem điện thoại" thì nên phản ứng thế nào?
Ghi nhận trước: "À, con thích xem điện thoại." Rồi hỏi thêm con thích xem gì trong đó. Nội dung con chọn xem có thể gợi ý điều con quan tâm. Chuyện giới hạn thời gian dùng thiết bị nên để vào một lúc khác.
Có nên dùng bài trắc nghiệm trên mạng để biết con thích gì không?
Những bảng câu hỏi đơn giản có thể dùng như một cách trò chuyện vui, nhưng không nên coi kết quả là kết luận về con. Câu trả lời của trẻ thay đổi theo tâm trạng, và nhiều bài trên mạng không có cơ sở khoa học. Quan sát và trò chuyện vẫn đáng tin hơn.
Con chỉ kể với mẹ, không kể với bố, có sao không?
Không sao. Trẻ thường thân với một người hơn trong từng giai đoạn. Người bố có thể tìm những việc làm chung với con, như đi dạo, sửa đồ, chơi thể thao, vì trẻ hay kể chuyện khi đang cùng làm hơn là khi được hỏi trực tiếp.