XuatChung.comXuất Chúng
Nhận ra điều con thích

Cách nhận ra con thích gì: quan sát việc con tự làm lâu nhất trong hai tuần ở nhà

Năm tín hiệu cho thấy con thật sự thích một việc, cách quan sát và ghi chép hai tuần ở nhà, đọc lại điểm chung thay vì vội tìm tên môn học cho con.

Vietnamese living room in Hue on a quiet weekend afternoon, a young child kneeling on a woven mat absorbed in sorting colorful pebbles, parent sitting far behind on a sofa, child seen from behind

Cách chắc nhất để biết con thích gì là nhìn xem con tự làm việc gì lâu nhất khi không ai bảo, không ai thưởng, và con quay lại việc đó nhiều lần. Câu hỏi "con thích gì" thường cho ra câu trả lời theo cảm hứng của buổi hôm đó, còn thời gian con tự dành ra thì ít khi nói dối. Hai tuần quan sát nhẹ nhàng ở nhà, ghi vài dòng mỗi tối, thường cho cha mẹ một bức tranh rõ hơn nhiều so với mọi lời đoán.

Bài này đi qua năm tín hiệu cho thấy một việc đang chạm vào điều con thích, chọn lúc nào để quan sát cho đúng, một bảng ghi chép đơn giản, cách đọc lại ghi chép để tìm điểm chung, những chỗ dễ đọc nhầm, và nên làm gì sau khi đã thấy. Mục tiêu không phải tìm ra "tài năng" để đầu tư, mà để hiểu con hơn và cho con thêm chỗ cho điều con đang thích.

Năm tín hiệu cho thấy con thật sự thích một việc

Con làm lâu mà không ai nhắc. Đây là tín hiệu nặng ký nhất. Một đứa trẻ năm tuổi ngồi xếp hột hạt hai mươi phút liền, hay một bé tám tuổi cặm cụi gấp giấy suốt buổi chiều, đang cho bạn thấy việc đó tự nó đã đủ hấp dẫn. Độ dài "lâu" tính theo tuổi của con chứ không theo người lớn: với trẻ ba tuổi, mười phút tập trung vào một việc đã là đáng kể.

Con tự quay lại vào hôm sau. Một lần say sưa có thể chỉ vì món đồ mới lạ. Việc con quay lại nhiều ngày, kể cả khi đồ đã cũ, mới nói lên điều gì đó bền hơn. Để ý xem con tự lấy ra hay phải có người gợi ý.

Con bực khi bị ngắt ngang. Gọi đi ăn cơm mà con xin thêm năm phút để làm cho xong, hoặc con nhờ giữ nguyên chỗ đang làm dở, là dấu hiệu con đang ở trong dòng chảy của việc đó. Bực không phải là hư; đó là phản ứng tự nhiên khi bị kéo ra khỏi thứ mình đang mê.

Con hỏi nhiều, kể nhiều về nó. Có trẻ không làm gì bằng tay nhưng hỏi liên tục về một chủ đề: vì sao cá thở dưới nước, xe cứu hoả chạy bằng gì. Câu hỏi lặp lại quanh một chủ đề cũng là một dạng sở thích, nhất là ở trẻ thích tìm hiểu hơn thích làm.

Con tự nghĩ thêm cách làm mới. Khi con bắt đầu đổi luật, thêm chi tiết, làm phiên bản khó hơn mà không ai yêu cầu, việc đó đã thành của con. Đây cũng là lúc con chịu khó với cái khó, điều hiếm thấy ở những việc con chỉ làm cho xong.

Quan sát lúc nào, ở đâu thì thấy đúng con

Thời điểm quan sát quan trọng ngang với việc quan sát cái gì. Lịch của nhiều trẻ thành phố kín từ sáng đến tối: học trên trường, học thêm, về nhà ăn tối rồi làm bài. Trong khung đó, gần như mọi việc con làm đều do người lớn sắp đặt, nên không nói được nhiều về điều con thích. Khoảng thời gian có giá trị nhất là thời gian rảnh không ai lên kế hoạch: sáng cuối tuần, chiều nghỉ hè, những buổi về quê ông bà khi người lớn bận việc riêng.

Khoảng trống ấy cần có thật. Nếu mỗi lần con rảnh là có màn hình bật sẵn, bạn chỉ quan sát được con chọn xem gì, chứ chưa thấy con tự làm gì. Thử dành ra mỗi tuần hai ba buổi, mỗi buổi chừng một tiếng, trong nhà để sẵn vài thứ đơn giản: giấy, bút màu, đất nặn hay bột mì nhào, khối gỗ, hộp giấy cũ, vài cuốn sách tranh, một chậu cây. Không giao việc, không gợi ý, chỉ nói con được tự chọn.

Vị trí của người lớn cũng ảnh hưởng. Ngồi sát bên, hỏi liên tục "con đang làm gì đấy", khen từng nét vẽ, thì con sẽ làm cho bạn xem. Ngồi ở góc phòng làm việc của mình, thỉnh thoảng nhìn lên, thì con làm cho chính con. Ở những nhà chật, bạn chỉ cần không chăm chăm nhìn là đủ; trẻ nhận ra rất nhanh khi đang bị theo dõi.

Cuối cùng, quan sát ở nhiều bối cảnh. Có bé ở nhà chỉ thích vẽ, nhưng về quê thì cả buổi theo ông ra vườn. Có bé rụt rè ở chỗ đông nhưng ở nhà lại diễn kịch cả tối. Một bối cảnh chỉ cho bạn một lát cắt.

Ghi chép hai tuần: mẫu bảng đơn giản

Không cần sổ đẹp hay ứng dụng. Một trang giấy dán tủ lạnh hoặc ghi chú trên điện thoại, mỗi tối vài dòng là đủ. Dưới đây là mẫu với vài dòng ví dụ giả định của một bé sáu tuổi:

NgàyCon làm gìChừng bao lâuAi khởi xướngCon nói hay biểu hiện gì
Thứ bảyXếp hộp sữa rỗng thành "toà nhà", đặt thú nhựa vào từng tầngKhoảng 40 phútCon tự làmKể từng con thú sống ở tầng nào
Chủ nhậtTheo bà lặt rau, hỏi tên từng loạiKhoảng 20 phútBà rủHỏi rau nào mọc dưới đất
Thứ baVẽ toà nhà nhiều tầng, có thang máyKhoảng 15 phútCon tự làmVẽ xong đòi dán lên tường
Thứ nămLấy lại hộp sữa, thêm cầu thang bằng que kemKhoảng 30 phútCon tự làmBực khi bị gọi đi tắm

Mẹo nhỏ: ghi đúng điều con làm và nói, đừng ghi nhận xét kiểu "con giỏi xây dựng". Nhận xét để dành tới lúc đọc lại. Và đừng bỏ cuộc nếu có ngày không ghi được gì; hai tuần với bảy tám dòng đã đủ thấy hướng.

Nếu nhà có hai người lớn cùng chăm con, mỗi người ghi riêng rồi so. Thường mỗi người thấy một mặt khác nhau của con, và chính chỗ khác ấy lại có ích.

Đọc lại ghi chép: tìm điểm chung chứ chưa vội tìm tên môn

Khi đọc lại, phản xạ tự nhiên của cha mẹ là dò xem con hợp với môn gì: vẽ, đàn, bơi, cờ. Hãy hoãn bước đó lại. Điều nên tìm trước là điểm chung giữa những việc con làm lâu, vì điểm chung ấy thường bền hơn bất kỳ môn cụ thể nào.

Trong bảng ví dụ ở trên, việc xếp hộp sữa, vẽ toà nhà và gắn cầu thang que kem có chung một sợi chỉ: con thích tạo ra không gian và sắp đặt mọi thứ vào đó. Sợi chỉ ấy có thể dẫn tới lắp ráp, vẽ, làm mô hình, thậm chí sắp xếp góc học tập. Còn việc theo bà lặt rau và hỏi rau mọc ở đâu cho thấy một mạch khác: tò mò về cách mọi thứ lớn lên. Hai mạch có thể cùng tồn tại; đa số trẻ có nhiều hơn một.

Một vài điểm chung hay gặp: thích dựng và sắp đặt; thích nhân vật và câu chuyện; thích âm thanh, nhịp, giai điệu; thích vận động và cảm giác cơ thể; thích tìm hiểu vì sao; thích chăm sóc người, cây, con vật; thích làm việc có kết quả cầm được trên tay như nấu, may, làm đồ. Các nhóm này không phải phân loại khoa học, chỉ là cách gọi tên để cha mẹ dễ nói chuyện với nhau.

Gọi tên được sợi chỉ chung giúp bạn có nhiều lựa chọn hơn. Một bé thích nhân vật và câu chuyện có thể được nuôi dưỡng qua kể chuyện, đóng kịch rối tay, vẽ truyện tranh, đọc sách cùng nhau, chứ không nhất thiết phải là một lớp kịch.

Màn hình làm nhiễu quan sát thế nào

Nhiều cha mẹ kể rằng con "thích nhất là xem điện thoại". Đó là quan sát đúng nhưng chưa nói lên điều con thích. Các ứng dụng video được thiết kế để giữ người xem lâu nhất có thể, bằng cách tự phát nội dung kế tiếp và đổi kích thích liên tục. Thời gian con dán mắt vào màn hình vì vậy phản ánh sức kéo của thiết kế nhiều hơn là sở thích riêng của con.

Dù vậy, màn hình vẫn có thể cho bạn manh mối, nếu bạn để ý con chọn xem cái gì khi được tự chọn. Một bé cứ tìm đi tìm lại video làm bánh, một bé khác xem người ta lắp mô hình, bé nữa thì chỉ xem hoạt hình có nhiều bài hát. Nội dung con chủ động tìm là một gợi ý đáng ghi lại.

Bước kế tiếp là đưa gợi ý đó ra khỏi màn hình. Con xem làm bánh thì cuối tuần cho con cùng nhào bột làm một mẻ bánh đơn giản; con xem lắp ráp thì đưa con mấy hộp giấy, băng dính và kéo an toàn. Có những sở thích lớn lên khi được làm thật, có những thứ hoá ra con chỉ thích xem chứ không thích làm, và cả hai kết quả đều có ích cho việc hiểu con.

Nếu con hầu như không làm được gì khác ngoài màn hình, hoặc cáu gắt dữ dội mỗi lần bị tắt, việc cần làm trước là sắp xếp lại thời gian dùng thiết bị trong nhà, chứ chưa phải đi tìm sở thích. Khi nhu cầu bị màn hình lấp đầy hết, khó thấy được con muốn gì.

Những điều dễ đọc nhầm khi quan sát

Quan sát trẻ dễ bị lệch bởi chính mong muốn của người lớn. Vài cái bẫy hay gặp:

  • Con làm lâu vì được khen, không phải vì thích. Nếu mỗi lần con vẽ là cả nhà xúm vào khen, con có thể vẽ để nhận lời khen. Thử để ý con có vẽ khi không ai nhìn không.
  • Con làm vì anh chị đang làm. Em nhỏ thường bắt chước anh chị. Đó là tình cảm, chưa chắc là sở thích riêng. Quan sát thêm lúc anh chị đi vắng.
  • Con làm vì món đồ mới. Bộ đồ mới mua thường được dùng say mê vài ngày rồi bỏ. Chờ qua giai đoạn mới lạ rồi hãy ghi nhận.
  • Con ngồi im làm một mình nghĩa là buồn. Nhiều trẻ thích làm việc một mình và rất vui khi được yên. Im lặng không đồng nghĩa với cô đơn.
  • Con không làm gì lâu nghĩa là không thích gì. Trẻ nhỏ có quãng tập trung ngắn là bình thường; nhiều việc ngắn lặp lại cũng là dữ liệu.
  • Mọi hành vi lặp lại đều là sở thích. Nếu con lặp lại một việc gần như suốt ngày, rất khó chuyển sang việc khác, kèm theo chậm nói hoặc ít giao tiếp bằng mắt, đó là lúc nên đưa con đi khám nhi hoặc chuyên khoa phát triển để được đánh giá, thay vì tự kết luận.

Không có cái bẫy nào trong số này khiến quan sát trở nên vô ích. Chúng chỉ nhắc rằng một dòng ghi chép là một manh mối, cần thêm vài manh mối nữa mới thành nhận định.

Sau khi đã thấy, làm gì tiếp

Thấy được điều con thích mới là nửa đường. Nửa còn lại là cho điều đó thêm chỗ mà không biến nó thành nghĩa vụ:

  1. Nói với con điều bạn thấy, bằng lời mô tả chứ không đánh giá: "Mẹ thấy con xây nhà bằng hộp sữa mấy hôm liền, con còn làm cả cầu thang nữa." Câu mô tả cho con biết mình được nhìn thấy mà không đặt áp lực phải giỏi.
  2. Thêm một chút vật liệu thay vì mua cả bộ. Vài hộp giấy, một cuộn băng dính giấy, một ít que kem. Đồ mở nhiều cách dùng thường nuôi sở thích tốt hơn bộ đồ làm sẵn chỉ ra một kết quả.
  3. Chờ con mời rồi mới tham gia. Khi con gọi "bố xem này", lúc đó hãy ngồi xuống, hỏi con định làm gì tiếp, và làm theo hướng con dẫn.
  4. Đừng vội đăng ký lớp. Nếu sở thích còn bền sau một hai tháng tự làm ở nhà, lúc đó mới cân nhắc tìm lớp, và hỏi ý con trước.
  5. Quan sát lại sau vài tháng. Sở thích của trẻ thay đổi theo tuổi; một bảng ghi chép mỗi năm hai lần cho bạn thấy con đã đi qua những chặng nào.

Điều quan trọng nhất không nằm ở bảng ghi hay câu nói mẫu, mà ở thái độ: bạn đang tò mò về con, chứ không phải đang chấm con.

Câu hỏi thường gặp

Bao nhiêu tuổi thì có thể bắt đầu quan sát sở thích của con?

Từ khi con biết tự cầm nắm và chọn đồ, khoảng một đến hai tuổi, đã có thể thấy con nghiêng về một số việc. Tuy vậy ở tuổi này sở thích đổi rất nhanh, nên quan sát chỉ để hiểu con hơn và chuẩn bị đồ phù hợp, không nên rút ra kết luận dài hạn nào.

Con làm việc gì cũng chỉ vài phút rồi bỏ, có phải con không có sở thích?

Chưa chắc. Trẻ nhỏ có quãng tập trung ngắn là bình thường, và nhiều trẻ thích chuyển qua lại giữa nhiều việc. Hãy xem trong những việc vài phút đó, việc nào con quay lại nhiều nhất trong ngày hay trong tuần. Tần suất quay lại cũng là một tín hiệu đáng tin như thời lượng.

Có nên hỏi thẳng con thích gì không?

Có thể hỏi, nhưng đừng coi câu trả lời là kết luận. Trẻ thường trả lời theo thứ vừa làm, thứ bạn bè nói, hoặc thứ đoán cha mẹ muốn nghe. Câu hỏi hữu ích hơn là hỏi về một việc cụ thể con vừa làm: lúc nào con thấy vui nhất, chỗ nào khó nhất.

Hai vợ chồng quan sát thấy khác nhau thì tin ai?

Không cần chọn tin một người. Con có thể cư xử khác nhau với từng người lớn và trong từng bối cảnh. Hai cách nhìn ghép lại thường cho bức tranh đầy đủ hơn, và chỗ khác nhau đáng để hai người cùng bàn, cùng quan sát thêm.

Ông bà trông con cả ngày, có nên nhờ ông bà ghi giúp không?

Nên, nếu ông bà sẵn lòng. Ông bà thường thấy con ở những khung giờ cha mẹ đi làm, vốn là lúc con rảnh nhiều nhất. Chỉ cần nhờ ông bà kể lại cuối ngày con làm gì lâu, rồi cha mẹ ghi vào, không cần bắt ông bà cầm sổ.

Nếu con chỉ thích xem điện thoại thì sao?

Khi đó việc đầu tiên là giảm và sắp xếp lại thời gian dùng thiết bị, tạo ra những khoảng rảnh không có màn hình. Lúc đầu con có thể kêu chán, điều này bình thường. Sau vài ngày, đa số trẻ bắt đầu tự tìm việc để làm, và đó là lúc quan sát có ý nghĩa.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138