XuatChung.comXuất Chúng
Nhận ra điều con thích

Con thích thật hay thích vì được khen: nhận ra động lực bên trong và bên ngoài ở trẻ

Ba nguồn khiến trẻ làm một việc, thí nghiệm kinh điển về phần thưởng làm giảm hứng thú, dấu hiệu nhận ra động lực của con và cách giúp con làm vì chính mình.

Girl painting alone on a sunny balcony in Quy Nhon while the rest of the family is indoors, paper on a wooden stool, seen from behind through an open doorway, breezy midday light

Một đứa trẻ có thể làm cùng một việc vì ba lý do rất khác nhau: vì bản thân việc đó vui, vì được khen thưởng hay được chú ý, hoặc vì người con quý cũng đang làm. Cách đơn giản nhất để biết con thích thật hay không là xem con có tự làm việc đó khi không ai nhìn, không ai thưởng, không ai cùng làm hay không.

Phân biệt được điều này giúp cha mẹ tránh một cái bẫy phổ biến: vô tình dùng phần thưởng làm mất đi hứng thú vốn có của con. Bài này đi qua ba nguồn động lực, một thí nghiệm tâm lý học nổi tiếng về phần thưởng, bảng dấu hiệu nhận biết, vì sao động lực bên ngoài không phải lúc nào cũng xấu, và cách giúp con dần làm vì chính mình.

Ba nguồn khiến trẻ làm một việc

Vì bản thân việc đó. Con nặn đất vì thích cảm giác bóp nắn, vì thích thấy hình thù hiện ra dưới tay. Không cần ai khen, con vẫn làm. Các nhà tâm lý học gọi đây là động lực bên trong; đây là loại động lực giữ sở thích bền nhất.

Vì phần thưởng hoặc sự chú ý. Con vẽ vì mỗi bức tranh được mẹ khen và dán lên tủ lạnh, con tập đàn vì được cộng sao đổi quà. Đây là động lực bên ngoài: việc làm là phương tiện để đạt một thứ khác.

Vì người khác đang làm. Em làm theo anh, con tham gia vì cả nhóm bạn đều tham gia, con nấu ăn vì muốn được ở cạnh bà trong bếp. Nguồn này nằm giữa hai nguồn trên: điều con thích có thể là người kia và thời gian bên nhau, hơn là chính việc đó.

Thường là pha trộn. Hiếm khi trẻ làm một việc chỉ vì một lý do. Một bé có thể thích vẽ thật, đồng thời thích được khen và thích vẽ cùng chị. Mục tiêu không phải là phân loại con, mà là nhìn ra phần nào đang nặng hơn để điều chỉnh cách mình phản hồi.

Thí nghiệm bút dạ màu và bài học về phần thưởng

Đầu những năm 1970, các nhà tâm lý học Mark Lepper, David Greene và Richard Nisbett làm một thí nghiệm với trẻ mẫu giáo vốn đã thích vẽ bằng bút dạ màu. Một nhóm trẻ được hứa trước sẽ nhận một tấm giấy khen nếu vẽ; nhóm khác vẽ mà không được hứa gì. Vài ngày sau, khi bút dạ được đặt ra trong giờ chơi tự do, nhóm từng được hứa thưởng dành ít thời gian vẽ hơn hẳn so với nhóm kia.

Cách hiểu phổ biến là: khi một việc vốn đã thú vị được gắn với phần thưởng hứa trước, trẻ bắt đầu xem việc đó là thứ làm để lấy thưởng. Khi không còn thưởng, lý do để làm cũng mờ đi. Hiện tượng này sau đó được nhiều nghiên cứu khác bàn tới, và các nhà nghiên cứu vẫn tranh luận về mức độ và điều kiện xảy ra. Nhìn chung, tác động rõ nhất khi phần thưởng là vật chất, được hứa trước, và gắn với một việc trẻ vốn đã thích.

Bài học cho cha mẹ không phải là "không bao giờ khen thưởng", mà là cẩn thận với việc đặt phần thưởng lên những thứ con đã tự làm vì vui. Một đứa trẻ đang say sưa vẽ không cần được hứa kẹo để vẽ thêm.

Lời khen bất ngờ, cụ thể về cách con làm, đến sau khi con đã làm xong, ít có nguy cơ hơn một phần thưởng được treo trước như điều kiện.

Dấu hiệu nhận ra con đang làm vì đâu

Quan sát trong vài tuần, so các tín hiệu dưới đây giúp cha mẹ đoán được nguồn động lực nào đang nặng hơn. Đây là gợi ý để hiểu con, không phải để chấm con:

Tín hiệuNghiêng về thích thậtNghiêng về làm vì bên ngoài
Khi không ai nhìnCon vẫn tự làmCon ít khi làm
Sau khi làm xongCon quay sang làm tiếp hoặc kể về quá trìnhCon hỏi ngay "con giỏi không", "con được gì"
Khi gặp chỗ khóCon loay hoay thử cách khácCon bỏ hoặc nhờ người làm hộ cho xong
Khi thôi có thưởngCon vẫn làm như cũCon giảm hẳn hoặc dừng
Khi người cùng làm vắng mặtCon vẫn làm một mìnhCon không làm nữa

Một vài dấu hiệu ở cột phải không có gì đáng lo. Trẻ thích được khen là chuyện tự nhiên, và ai cũng muốn được người mình thương nhìn thấy. Điều cần để ý là khi gần như mọi việc con làm đều xoay quanh câu hỏi "con được gì", hoặc khi con chỉ làm khi có người xem.

Động lực bên ngoài không phải lúc nào cũng xấu

Nhiều sở thích bền vững bắt đầu từ bên ngoài. Một bé tham gia nhóm nhảy vì bạn thân rủ, rồi dần mê nhảy thật. Một bé tập viết chữ đẹp vì được cô khen, rồi tự thấy vui khi nhìn trang vở gọn gàng. Động lực bên ngoài có thể là cánh cửa đầu tiên; điều quan trọng là cánh cửa đó có dẫn vào một căn phòng con thấy thích ở lại hay không.

Lý thuyết tự quyết của hai nhà tâm lý học Edward Deci và Richard Ryan gợi ý rằng động lực có thể dịch chuyển dần từ ngoài vào trong khi ba nhu cầu cơ bản được đáp ứng: cảm thấy mình được tự chọn, cảm thấy mình làm được, và cảm thấy gắn kết với những người xung quanh. Khung này hữu ích cho cha mẹ vì nó chỉ ra những thứ có thể làm, thay vì chỉ cấm khen thưởng.

Với những việc con chưa thích nhưng cần làm, như đánh răng, dọn đồ, một chút động lực bên ngoài là hợp lý. Chuyện cần thận trọng chủ yếu nằm ở những việc con đã tự thích: ở đó, phần thưởng thừa dễ làm hỏng hơn là giúp.

Nói cách khác, động lực bên ngoài như một chiếc nạng: có ích khi cần, nhưng không nên dùng mãi cho một đôi chân đã tự đi được.

Một ví dụ giả định: bé tập đàn vì bảng sao

Ví dụ giả định sau đây gom lại những điều đã nói. Một bé tám tuổi ở Cần Thơ tự mày mò chiếc đàn phím nhỏ của chị họ để lại, mỗi tối bấm thử những bài hát quen chừng mười lăm phút. Thấy con thích, bố mẹ lập một bảng: mỗi tối tập đủ hai mươi phút được một ngôi sao, đủ mười sao đổi một món quà.

Tuần đầu, bé tập rất đều. Sang tuần thứ ba, bé bắt đầu canh đồng hồ, đủ hai mươi phút là dừng ngay dù đang dở một bài. Bé hỏi "hôm nay con được sao chưa" nhiều hơn là kể đã bấm được bài gì. Sau khi đổi được món quà thứ hai, bé ít tự lấy đàn ra vào những hôm không cần sao nữa.

Đọc theo bảng dấu hiệu ở trên, nguồn động lực của bé đã dịch từ "bấm đàn vì vui" sang "tập đủ giờ để lấy sao". Bố mẹ quyết định lặng lẽ cất bảng sao đi, không nói gì thêm. Thay vào đó, thỉnh thoảng mẹ ngồi gần nghe, hỏi bé bài nào khó nhất, và rủ bé đàn cho bà nghe vào cuối tuần.

Vài tuần đầu bé tập thất thường hơn. Rồi dần dần, những buổi tối bé tự mở đàn quay lại, có hôm dài, có hôm ngắn, nhưng không còn nhìn đồng hồ. Ví dụ này không phải công thức; mỗi đứa trẻ phản ứng khác nhau. Nó chỉ cho thấy cách đọc tín hiệu và điều chỉnh nhẹ, thay vì quy lỗi cho con.

Giúp con dần làm vì chính mình

Không cần thay đổi lớn, chỉ cần điều chỉnh vài thói quen phản hồi trong nhà:

  1. Bỏ phần thưởng vật chất hứa trước cho những việc con đã tự thích làm. Không cần tuyên bố gì, chỉ lặng lẽ không đặt điều kiện "vẽ xong được kẹo" nữa.
  2. Đổi lời khen chung thành lời ghi nhận cụ thể về cách làm: "Con thử ba lần mới dựng được cái tháp đứng vững." Lời ghi nhận hướng sự chú ý của con vào chính quá trình.
  3. Trao cho con quyền chọn: vẽ gì, dùng màu gì, làm lúc nào, làm bao lâu. Cảm giác tự chọn là nền của động lực bên trong.
  4. Để con có những lúc làm một mình, không ai xem, không ai khen. Đó là lúc con tự thấy mình thích hay không.
  5. Hỏi con về cảm giác thay vì kết quả: "Lúc làm con thấy thế nào?" thay cho "Đẹp không?". Con học cách tự lắng nghe niềm vui của mình.
  6. Giữ sự gắn kết: làm cùng con khi con mời, ngồi gần khi con làm. Gắn kết không phải là phần thưởng, mà là bối cảnh để con thấy an toàn khi thử.

Những điều chỉnh này cần vài tuần mới thấy khác. Lúc đầu con có thể hỏi "con được gì" nhiều hơn vì chưa quen; kiên nhẫn trả lời bằng sự quan tâm thay vì bằng phần thưởng.

Đừng biến sở thích thành bảng thành tích

Có những cách làm phổ biến vô tình đẩy sở thích của con về phía động lực bên ngoài. Vài điều nên cân nhắc:

  • Bảng dán sao, bảng cộng điểm cho việc vẽ, việc đọc truyện, việc tập nhạc mà con vốn đã thích. Bảng như vậy hợp với thói quen sinh hoạt hơn là với sở thích.
  • Thưởng tiền cho mỗi bức tranh, mỗi bài hát. Con dễ bắt đầu tính giá cho những thứ trước đây làm vì vui.
  • Đăng tác phẩm hay clip của con lên mạng để đếm lượt thích, rồi kể cho con nghe số lượt. Con có thể bắt đầu làm để được nhiều lượt hơn. Ngoài ra, hình ảnh của trẻ trên mạng cần được cân nhắc kỹ và hỏi ý con trước.
  • So sánh tác phẩm của con với của anh chị em hay bạn bè, kể cả bằng câu khen như "đẹp hơn bạn".
  • Biến mọi sở thích thành đường đi tới cuộc thi. Thi thố có chỗ của nó, nhưng không phải sở thích nào cũng cần một tấm giấy khen.

Điều còn lại sau khi bỏ những thứ này là một không gian nơi con làm vì thích, được nhìn thấy vì là con, chứ không phải vì thành tích.

Câu hỏi thường gặp

Khen con có làm con mất hứng thú không?

Lời khen chân thành, cụ thể về cách con làm, đến sau khi con đã làm xong, thường không gây hại và giúp con thấy mình được nhìn thấy. Điều cần thận trọng là phần thưởng vật chất được hứa trước cho những việc con vốn đã thích làm.

Con chỉ làm khi được thưởng, có phải con không thích việc đó?

Có thể con chưa thích, hoặc đã quen làm để lấy thưởng. Thử giảm dần phần thưởng, trao cho con quyền chọn nhiều hơn và quan sát xem con có tự làm khi không ai nhắc không. Nếu con vẫn không làm, có lẽ việc đó không phải sở thích của con, và điều đó cũng bình thường.

Có nên dùng bảng dán sao không?

Bảng dán sao có thể hữu ích cho thói quen sinh hoạt như đánh răng, dọn đồ, đi ngủ đúng giờ. Với những việc con đã tự thích như vẽ, đọc truyện, hát, nên tránh, vì dễ biến niềm vui thành việc làm để đổi sao.

Con thích một việc chỉ vì bạn thân cũng thích, có sao không?

Không sao. Thích vì muốn ở cạnh bạn là một lý do thật và có giá trị. Theo thời gian, con có thể thích luôn việc đó, hoặc bỏ khi nhóm bạn thay đổi. Cả hai đều cho con hiểu thêm về chính mình.

Con hỏi "con giỏi không" sau mỗi việc thì nên trả lời thế nào?

Có thể trả lời bằng một ghi nhận cụ thể và một câu hỏi ngược: "Mẹ thấy con tô màu kỹ phần mái nhà. Con thấy chỗ nào con thích nhất?" Cách này đáp lại nhu cầu được nhìn thấy, đồng thời hướng con tự đánh giá niềm vui của mình.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138