Trẻ mê hát thường hát hết sức mình — to, cao, liền mạch — và cái giá đôi khi là giọng khàn sau một buổi. Giọng của trẻ còn đang lớn, dây thanh nhỏ và mềm, nên dễ mỏi hơn giọng người lớn. Giữ giọng cho con không phải là bắt con hát nhỏ đi, mà là giúp con hát vừa sức để còn hát được lâu, hát được vui.
Bài này giải thích ngắn về giọng của trẻ, các dấu hiệu con đang hát quá sức, vài cách khởi động giọng vui như chơi ở nhà, những thói quen giữ giọng hằng ngày, và các trường hợp cần đưa con đi khám. Nội dung mang tính kiến thức phổ thông, không thay chẩn đoán của bác sĩ tai mũi họng.
Giọng của trẻ khác giọng người lớn thế nào
Tiếng hát được tạo ra khi luồng hơi từ phổi đi qua hai dây thanh trong thanh quản, làm chúng rung lên. Ở trẻ nhỏ, thanh quản và dây thanh còn nhỏ, ngắn, mô còn mềm; chúng lớn dần theo năm tháng và thay đổi rõ ở tuổi dậy thì. Đó là lý do giọng trẻ cao và trong hơn người lớn, và cũng là lý do dây thanh trẻ dễ bị kích ứng khi phải làm việc quá sức.
Khi trẻ gào, hét, hoặc ép giọng lên quá cao hay xuống quá trầm so với giọng tự nhiên, hai dây thanh đập vào nhau mạnh hơn và lâu hơn bình thường. Một lần thì có thể chỉ khàn nhẹ rồi hồi lại sau nghỉ ngơi. Nhưng khi điều đó lặp lại thường xuyên, bác sĩ tai mũi họng hay gặp tình trạng dày, nổi u nhỏ trên dây thanh ở những trẻ hay la hét — một trong những nguyên nhân thường gặp gây khàn tiếng kéo dài ở trẻ.
Ở tuổi dậy thì, thanh quản lớn nhanh, đặc biệt ở con trai, khiến giọng "vỡ": lúc trầm lúc lạc, khó kiểm soát. Con gái cũng có thay đổi, dù ít rõ hơn. Đây là quá trình tự nhiên, không cần chữa, chỉ cần hát nhẹ nhàng và không ép giọng trong giai đoạn đó.
Dấu hiệu con đang hát quá sức
Cha mẹ không cần tai nhạc sĩ để nhận ra. Chỉ cần để ý những điều sau trong và sau lúc con hát:
- Gân cổ nổi rõ, mặt đỏ, cằm đưa ra trước khi con lên nốt cao.
- Con hát bằng cách hét, nhất là khi muốn át tiếng nhạc nền hay tiếng anh chị em.
- Giọng khàn, rè, mất tiếng sau buổi hát, sau giờ sinh hoạt ở trường hay sau buổi cổ vũ.
- Con phải hắng giọng liên tục, than rát họng, nói một lúc là mệt.
- Con cố hát theo giọng ca sĩ người lớn, xuống thật trầm hoặc gào ở đoạn cao trào.
- Con hát rất lâu không nghỉ, liền mấy chục phút với micro ở chỗ ồn.
Gặp một vài dấu hiệu này thỉnh thoảng là chuyện thường. Điều cần làm là điều chỉnh hoàn cảnh hát — hạ nhạc nền, đổi bài, cho nghỉ — chứ không phải cấm con hát.
Một cách hay là cùng con đặt "tín hiệu giọng mệt": khi con thấy cổ rát hoặc giọng bắt đầu rè, con giơ tay hay nói một từ quy ước, và cả nhà dừng hát chuyển sang nghe nhạc. Trẻ được trao quyền tự dừng sẽ ít cố gắng quá sức hơn trẻ phải chờ người lớn cho phép. Cha mẹ cũng nên để ý thời điểm: con hay khàn vào cuối tuần sau buổi sinh hoạt ngoài trời, hay vào mùa hanh khô, mùa nồm — biết được quy luật thì dễ phòng hơn.
Khởi động giọng như chơi: năm phút trước khi hát
Khởi động giọng giúp con quen hát nhẹ, đưa hơi đều. Với trẻ, mỗi bài khởi động nên vui và ngắn, không giống giờ tập:
- Ngáp và duỗi người: cả nhà vươn vai, ngáp thật to một cái. Ngáp tự nhiên mở họng và thả lỏng cổ.
- Rung môi như tiếng xe máy: mím môi, thổi hơi cho môi rung "brrr", rồi vừa rung vừa đẩy giọng lên xuống. Trẻ thường cười khi làm, và chính tiếng cười cũng giúp thả lỏng.
- Còi xe cứu thương: ngân "u" hoặc "i" từ thấp lên cao rồi xuống lại, nhẹ, không cố lên đến nốt khó.
- Ngân khẽ ngậm miệng: ngân "ưm" giai điệu một bài quen với miệng khép, cảm thấy rung ở môi, mũi.
- Hát một bài quen thật nhỏ: như đang hát cho em bé ngủ. Sau đó mới hát bình thường.
Năm phút như vậy đủ cho trẻ. Không cần luyện thanh dài hay theo bài tập của người lớn; mục đích chỉ là để con quen cảm giác hát mà không gồng.
Nếu con không thích khởi động, đừng ép. Có thể lồng nó vào lúc khác trong ngày: rung môi khi đi xe, ngân còi xe cứu thương khi tắm. Điều quan trọng là con có thêm vài cách phát ra tiếng nhẹ nhàng ngoài cách hét to.
Thói quen giữ giọng hằng ngày
Uống nước đều. Dây thanh hoạt động tốt hơn khi cơ thể đủ nước. Để sẵn cốc nước khi con hát lâu, nhắc uống từng ngụm nhỏ.
Hát ở tầm giọng của con. Chọn bài vừa giọng trẻ, hạ tông những bài quá cao, tránh để con hát theo giọng người lớn quá trầm. Nếu con phải với mới tới nốt, bài đó chưa hợp lúc này.
Không cạnh tranh với tiếng ồn. Hạ nhạc nền, tắt ti vi, chỉnh micro vừa phải để con không phải hét. Hát ở chỗ ồn là nguyên nhân hay gặp nhất khiến trẻ ép giọng.
Nghỉ khi đang ốm. Khi con viêm họng, cảm cúm, khàn tiếng, cho giọng nghỉ: hát ít, nói nhỏ nhẹ bằng giọng bình thường. Đi thi, đi diễn cũng không nên ép con hát lúc đang khàn.
Ít la hét trong sinh hoạt. Giọng hát và giọng nói dùng chung một đôi dây thanh. Trẻ hay la hét khi chơi, cổ vũ, gọi nhau từ xa sẽ mỏi giọng cả khi hát. Gợi ý con đi lại gần để nói thay vì gọi to.
Cha mẹ làm mẫu giọng vừa phải. Nhà mà người lớn hay quát to, con dễ bắt chước. Một giọng nói điềm tĩnh trong nhà cũng là một cách giữ giọng cho con.
Ngủ đủ giấc. Cơ thể mệt thì giọng cũng mệt. Trẻ thiếu ngủ thường hát gắng hơn, dễ khàn hơn, và cũng dễ cáu, dễ la hét hơn trong ngày. Trước những ngày phải hát nhiều, giữ giờ ngủ của con đều đặn là cách giữ giọng đơn giản mà hay bị quên.
Hơi thở và tư thế: dạy con bằng hình ảnh, không bằng thuật ngữ
Đứng như cây non. Bảo con đứng thẳng mà mềm, hai chân rộng bằng vai, vai thả xuống, đầu như có sợi chỉ kéo nhẹ lên trên. Không cần đứng nghiêm cứng; tư thế co gù hoặc ngửa cổ lên trần đều làm giọng bị ép.
Hít hơi như ngửi hoa. Hít vào nhẹ bằng mũi, chậm, như đang ngửi một bông hoa thơm, vai không nhô lên. Đặt tay lên bụng, con sẽ thấy bụng phình ra một chút. Hình ảnh này dễ hiểu với trẻ hơn mọi giải thích về cơ hoành.
Thở ra như thổi nến. Thổi hơi ra đều và chậm như thổi để ngọn nến nghiêng mà không tắt. Thử xem ai thổi được lâu hơn chính mình lần trước. Kiểu thở ra đều này chính là cái nền để hát một câu dài mà không hụt hơi.
Hát như đang kể chuyện. Nhắc con hát như đang kể cho người ngồi trước mặt, không phải hét cho người ở cuối phố. Giọng tự nhiên, gần giọng nói, luôn là giọng ít mỏi nhất.
Đừng sửa quá nhiều cùng lúc. Mỗi lần chỉ gợi ý một điều, và chỉ khi con muốn. Trẻ bị chỉnh tư thế, hơi thở, khẩu hình cùng lúc sẽ thấy hát thành việc nặng nề, và đó là điều cần tránh hơn cả.
Hát ở trường, sinh hoạt tập thể và những đợt diễn văn nghệ
Những tuần trước buổi văn nghệ ở trường là lúc trẻ hay hát nhiều nhất: tập ở lớp, tập ở nhà, có khi tập ngoài sân nắng với loa to. Cha mẹ không quyết được lịch tập của trường, nhưng có thể giữ phần ở nhà nhẹ nhàng: cho con uống nước, ngủ đủ, tập ở nhà với giọng nhỏ, không bắt con "hát to lên cho quen".
Nếu con khàn tiếng vì tập nhiều, nên trao đổi với giáo viên phụ trách để con hát nhẹ trong vài buổi, hoặc đổi sang vị trí ít phải hát đơn. Phần lớn giáo viên sẵn lòng điều chỉnh khi biết lý do. Đây cũng là dịp dạy con biết lắng nghe cơ thể mình và nói ra khi thấy mệt — một kỹ năng có ích suốt đời.
Sau buổi diễn, cho giọng con nghỉ một hai ngày. Hỏi con thích nhất đoạn nào thay vì hỏi con có hát đúng không; buổi diễn trong trường đáng nhớ vì niềm vui được hát cùng bạn, không phải vì độ hoàn hảo.
Khi nào cần đưa con đi khám
Khàn tiếng nhẹ sau một buổi hát hay một trận ốm thường tự hết sau vài ngày giọng được nghỉ. Nên đưa con đi khám tai mũi họng khi khàn tiếng kéo dài quá hai tuần mà không cải thiện, khi khàn tái đi tái lại nhiều lần, khi giọng đổi hẳn chất mà không rõ lý do, hoặc khi con than đau họng, nuốt vướng kéo dài.
Cần đi khám ngay hoặc gọi 115 nếu khàn tiếng đi kèm khó thở, thở rít, tím tái, chảy nước dãi không nuốt được, hoặc sốt cao li bì. Đây là những dấu hiệu không liên quan đến chuyện ca hát và cần được xử trí cấp cứu.
Khàn tiếng ở trẻ có nhiều nguyên nhân khác nhau, từ dùng giọng quá sức đến dị ứng, trào ngược hay các bệnh lý khác, và chỉ bác sĩ mới phân biệt được bằng thăm khám. Cha mẹ không nên tự mua thuốc xịt họng, ngậm hay kháng sinh cho con chỉ vì con khàn tiếng. Khi đi khám, kể cho bác sĩ con hát nhiều đến mức nào, ở đâu, có hay la hét không — thông tin đó giúp ích nhiều cho việc đánh giá.
Câu hỏi thường gặp
Con hát gào như ca sĩ nhạc rock trên mạng, có nên cấm?
Không cần cấm bài con thích, nhưng nên giải thích rằng ca sĩ người lớn đã tập lâu năm và giọng trẻ thì chưa như vậy. Gợi ý con hát bài đó nhẹ hơn, hạ tông xuống, hoặc chỉ hát phần điệp khúc. Nếu con hay khàn sau khi hát, đó là lúc cần điều chỉnh thật sự.
Ngậm kẹo bạc hà, uống nước đá có hại giọng không?
Những điều này hay được truyền miệng nhưng bằng chứng cho từng món không rõ ràng, và mỗi trẻ phản ứng khác nhau. Điều chắc chắn hơn là uống đủ nước, không la hét và cho giọng nghỉ khi ốm. Nếu con có bệnh lý họng, hỏi bác sĩ về việc ăn uống cụ thể.
Con trai đang vỡ giọng có nên ngừng hát?
Không cần ngừng hẳn. Giai đoạn này nên hát nhẹ, chọn bài trong tầm con thoải mái, không ép lên nốt cao như trước hay xuống quá trầm. Nếu con thấy ngượng vì giọng lạc, cha mẹ nhẹ nhàng giải thích đây là chuyện ai cũng trải qua.
Thì thầm có giúp giọng nghỉ khi con đang khàn không?
Khi giọng khàn, cách nghỉ tốt nhất là nói ít và nói nhỏ nhẹ bằng giọng bình thường. Việc thì thầm có giúp hay gây căng thêm thì không phải ai cũng như nhau; nếu khàn kéo dài, hỏi bác sĩ tai mũi họng để được hướng dẫn cụ thể cho con.
Trẻ mấy tuổi thì nên bắt đầu khởi động giọng trước khi hát?
Trẻ mẫu giáo đã làm được các bài vui như rung môi, ngân còi xe cứu thương. Không cần đợi đến khi đi học hát mới khởi động. Với trẻ nhỏ, coi đó là một phần của việc hát, ngắn và vui, không gọi là "luyện thanh".
Hát karaoke có làm hỏng giọng trẻ không?
Karaoke không có hại tự thân. Vấn đề nằm ở hoàn cảnh: nhạc nền to, micro chỉnh lệch, hát liền nhiều giờ khiến trẻ ép giọng. Hạ nhạc nền, chọn bài vừa giọng, cho con nghỉ giữa các bài là đủ để hát vui mà không mỏi.