Nhiều trẻ có giai đoạn mê một chủ đề tới mức nói cả ngày về nó, như khủng long, tàu hoả, xe cứu hoả, hành tinh, cá mập; đây là hiện tượng khá phổ biến ở tuổi mẫu giáo và đầu tiểu học, và thường là một cơ hội học rất tốt. Đứa trẻ thuộc tên hàng chục loài khủng long đang rèn trí nhớ, cách phân loại, vốn từ và niềm vui tìm hiểu, những thứ dùng được ở mọi lĩnh vực sau này.
Bài này giải thích con học được gì từ một chủ đề say mê, cách nuôi sâu thêm mà không cần mua nhiều đồ, cách nối chủ đề đó sang đọc, đếm, vẽ, làm, cách đối phó khi người lớn đã mệt vì nghe mãi một chuyện, và những trường hợp ít gặp khi sự say mê đi kèm dấu hiệu nên hỏi chuyên gia.
Sự say mê một chủ đề thường gặp hơn cha mẹ nghĩ
Một số nghiên cứu tâm lý phát triển ghi nhận rằng không ít trẻ nhỏ trải qua một giai đoạn có hứng thú rất mạnh với một chủ đề cụ thể, thường là phương tiện giao thông, khủng long, động vật hay một nhân vật. Tỷ lệ chính xác khác nhau giữa các nghiên cứu, nhưng điều quan trọng là đây không phải chuyện hiếm hay lạ.
Sự say mê ấy có thể kéo dài vài tháng tới vài năm. Có trẻ đi từ chủ đề này sang chủ đề khác, mỗi lần đều mê say như nhau. Có trẻ giữ một chủ đề rất lâu và đi càng ngày càng sâu. Nhiều trẻ dần mất cường độ say mê khi vào tiểu học, khi thời gian dành cho trường lớp và bạn bè nhiều hơn.
Từ phía cha mẹ, giai đoạn này có hai mặt. Một mặt, thật đáng yêu khi nghe con năm tuổi giải thích sự khác nhau giữa hai loài khủng long ăn thịt. Mặt khác, nghe điều đó lần thứ năm mươi trong tuần cũng mệt. Cả hai cảm giác đều bình thường.
Điều nên biết là sự say mê này phần lớn là lành mạnh. Nó cho thấy con có khả năng tập trung, tò mò và ghi nhớ, và cho cha mẹ một cánh cửa rất tốt để cùng con học thêm nhiều thứ khác.
Con học được gì từ một chủ đề say mê
Vốn từ. Trẻ mê khủng long thường thuộc những từ dài, khó, mà người lớn còn phải tra lại. Trẻ mê xe biết tên từng loại xe, từng bộ phận. Vốn từ chuyên biệt này giúp con quen với việc học từ mới nói chung.
Phân loại và so sánh. Ăn thịt hay ăn cỏ, đi trên cạn hay dưới nước, chạy bằng điện hay bằng dầu. Trẻ tự phân nhóm, so sánh to nhỏ, nhanh chậm, nhiều ít, những thao tác tư duy rất cơ bản.
Trí nhớ và sự chú ý. Nhớ hàng chục cái tên và đặc điểm đi kèm là luyện trí nhớ tự nhiên. Con tập trung lâu hơn hẳn khi làm việc liên quan tới chủ đề mình mê.
Cách tìm hiểu. Con học được rằng muốn biết thêm thì có thể hỏi người lớn, xem sách, đi thăm, quan sát. Đây là thói quen tìm hiểu dùng được cả đời.
Cảm giác mình biết một điều. Được làm "chuyên gia nhỏ", được người lớn hỏi và lắng nghe, giúp con tự tin. Với trẻ nhút nhát, chủ đề say mê thường là cầu nối để con nói chuyện với người khác.
Nuôi sâu thêm mà không cần mua nhiều
Không cần mua cả kệ mô hình hay bộ sưu tập đắt tiền. Phần lớn những gì nuôi được sự say mê đều rẻ hoặc miễn phí:
- Mượn sách ở thư viện, thư viện trường hoặc đổi sách với nhà khác. Một chủ đề say mê là lý do rất tốt để con quen với việc đọc.
- Cùng con vẽ, cắt, nặn những gì con mê: khủng long bằng đất nặn, đoàn tàu bằng hộp sữa, hành tinh bằng giấy bồi.
- Đi thăm những nơi liên quan nếu có điều kiện: bảo tàng, ga tàu, sân bay nhìn từ xa, vườn thú, đài quan sát, hoặc đơn giản là đứng xem xe công trình làm việc ở công trường gần nhà, ở khoảng cách an toàn.
- Đặt câu hỏi mở để con suy nghĩ thêm: nếu khủng long còn sống thì nó sống ở đâu trong thành phố mình, nếu được thiết kế một đoàn tàu thì con làm thế nào.
- Cho con kể lại cho người khác: kể cho ông bà qua điện thoại, làm một buổi "thuyết trình" nhỏ cho cả nhà sau bữa tối.
- Ghi lại những gì con biết vào một cuốn sổ do con đọc, cha mẹ chép, kèm tranh con vẽ. Cuốn sổ ấy thường được con giữ rất lâu.
Mỗi bước chỉ cần làm khi con hứng thú. Nếu con chỉ muốn nói chứ không muốn vẽ hay làm, cũng không cần ép.
Nối chủ đề say mê sang những việc khác
Sự say mê là cánh cửa dẫn sang rất nhiều mảng khác. Bảng dưới là vài ví dụ cách nối:
| Chủ đề con mê | Nối sang đọc, kể | Nối sang đếm, đo | Nối sang làm, vẽ |
|---|---|---|---|
| Khủng long | Đọc sách tranh, bịa chuyện về một chú khủng long | So chiều dài khủng long với chiều dài phòng khách | Nặn khủng long, làm hoá thạch bằng bột và vỏ ốc |
| Xe cộ, tàu hoả | Kể chuyện một chuyến tàu, đọc tên ga trong sách | Đếm toa, so tốc độ đi bộ với đạp xe | Làm đoàn tàu từ hộp giấy, vẽ bản thiết kế xe |
| Vũ trụ, hành tinh | Đọc truyện về chuyến bay lên mặt trăng | Xếp hành tinh theo thứ tự to nhỏ bằng quả cây | Làm mô hình hệ mặt trời bằng giấy bồi |
| Động vật biển | Kể chuyện một chú cá mập đi lạc | So kích thước các loài với đồ vật trong nhà | Vẽ đáy biển, làm cá bằng giấy gấp |
Những hoạt động nối này cho con thấy điều mình thích có liên quan tới đọc, tới toán, tới nghệ thuật, và giúp con dễ đón nhận những việc học khác hơn. Cha mẹ chỉ cần gợi ý, để con chọn hướng nào muốn đi.
Khi người lớn đã mệt vì nghe mãi một chuyện
Lắng nghe con là quý, nhưng cha mẹ cũng có giới hạn. Không cần cố tỏ ra hào hứng lần thứ một trăm. Cứ nói thật, nhẹ nhàng: "Mẹ thích nghe con kể, nhưng giờ mẹ cần nấu cơm, tối mình nói tiếp nhé." Con học được rằng người khác cũng có nhu cầu, và lời hẹn được giữ.
Đây cũng là dịp tốt để dạy con một kỹ năng giao tiếp quan trọng: để ý người nghe. Trẻ say mê một chủ đề hay nói một mạch không ngừng, không để ý người khác đã muốn đổi chuyện. Cha mẹ có thể dạy con hỏi lại: "Bố có muốn nghe thêm không?", hoặc đến lượt con nghe bố mẹ kể chuyện của mình.
Khi chơi với bạn, trẻ có thể bị bạn chán nếu chỉ nói về một chủ đề. Giúp con tìm điểm chung với bạn, hoặc rủ bạn cùng làm một việc liên quan mà cả hai cùng thích, như vẽ, xếp hình, sẽ dễ hơn việc bắt con thôi nói.
Một mẹo nhỏ là luân phiên: hôm nay con chọn chủ đề cho buổi đọc sách, hôm sau bố chọn. Cả nhà đều có phần, và con dần mở rộng sang những chủ đề khác.
Khi nào sự say mê nên được hỏi chuyên gia
Phần lớn trẻ say mê một chủ đề là hoàn toàn bình thường. Tuy vậy, cha mẹ nên đưa con đi khám nhi hoặc chuyên khoa phát triển để được đánh giá nếu sự say mê đi kèm một số dấu hiệu sau, nhất là khi xuất hiện cùng lúc nhiều dấu hiệu:
- Con chậm nói rõ so với tuổi, hoặc nói nhiều nhưng chủ yếu lặp lại câu nghe được, khó trò chuyện qua lại.
- Con rất khó chuyển sự chú ý sang việc khác, phản ứng dữ dội, kéo dài khi bị gián đoạn.
- Con chơi với đồ vật theo một cách lặp lại cố định, ví dụ chỉ xếp xe thành hàng hoặc chỉ quay bánh xe, mà không chơi tưởng tượng.
- Con ít giao tiếp bằng mắt, ít chỉ tay để chia sẻ, ít quan tâm tới người xung quanh.
- Con nhạy cảm bất thường với âm thanh, ánh sáng, chất liệu, ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày.
- Con mất đi những kỹ năng nói hoặc giao tiếp đã từng có.
Những dấu hiệu này không có nghĩa con chắc chắn gặp vấn đề, và cha mẹ không nên tự kết luận. Chỉ bác sĩ hoặc chuyên gia được đào tạo mới đánh giá được. Trang Chuyên Biệt có các bài sâu hơn về dấu hiệu sớm và nơi đưa con đi khám.
Khi sự say mê qua đi
Một ngày nào đó, đứa trẻ từng nói chuyện khủng long từ sáng tới tối có thể bỗng không nhắc tới nữa. Với nhiều cha mẹ, đó là một cảm giác lẫn lộn: nhẹ người vì hết phải nghe, mà cũng tiếc vì con có vẻ đã bỏ một thứ từng làm con sáng mắt.
Không cần níu kéo. Sự say mê ở trẻ nhỏ thường có vòng đời tự nhiên, và việc nó qua đi không có nghĩa con thiếu kiên trì. Những gì con học được trong giai đoạn đó, như cách tìm hiểu, cách phân loại, vốn từ, niềm vui khi biết một điều, vẫn ở lại và theo con sang chủ đề kế tiếp.
Điều cha mẹ làm được là giữ lại một chút dấu vết: vài món đồ con tự làm, cuốn sổ ghi những gì con biết, một hai tấm ảnh con bên mô hình bằng giấy. Cất chúng vào một chiếc hộp có ghi tên giai đoạn. Vài năm sau, khi con mở ra xem, con sẽ thấy mình từng là một "chuyên gia nhỏ", và điều đó có ý nghĩa với con hơn nhiều so với những gì người lớn tưởng.
Cũng có khi sự say mê không mất đi mà chỉ đổi dạng. Đứa trẻ mê khủng long năm tuổi có thể mê hoá thạch, đá, núi lửa ở tuổi lên mười. Đó là cùng một mạch tò mò, chỉ là đi xa hơn. Nhận ra mạch ấy giúp cha mẹ đồng hành tiếp mà không phải bắt đầu lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Con mê khủng long hai năm rồi, có nên lo không?
Nếu con vẫn phát triển bình thường về nói, giao tiếp và vẫn chơi được những thứ khác, một sở thích bền hai năm là điều tốt. Nhiều trẻ giữ một chủ đề say mê khá lâu. Chỉ nên hỏi chuyên gia nếu kèm những dấu hiệu khó giao tiếp hoặc khó chuyển sự chú ý.
Có nên mua nhiều mô hình để nuôi sở thích của con không?
Không cần nhiều. Sách mượn, đồ tự làm từ giấy và hộp, những chuyến đi thăm nuôi sự say mê tốt hơn một kệ mô hình. Mô hình mua về nhanh chóng trở thành vật trưng bày; đồ con tự làm thì gắn với nhiều câu chuyện hơn.
Con chỉ đọc sách về một chủ đề, có nên ép đọc thể loại khác?
Không cần ép. Có thể mở rộng từ chủ đề con thích: từ khủng long sang hoá thạch, từ hoá thạch sang lịch sử Trái Đất. Luân phiên chọn sách giữa con và bố mẹ cũng giúp con làm quen dần với nhiều thể loại.
Sự say mê này có dẫn tới nghề nghiệp sau này không?
Có thể, nhưng không cần đặt kỳ vọng như vậy. Nhiều trẻ mê khủng long không trở thành nhà cổ sinh vật học, nhưng giữ được thói quen tìm hiểu sâu và tò mò. Đó mới là điều có giá trị lâu dài.
Khi con hết mê, có nên cố giữ lại không?
Không nên. Sự say mê qua đi là tự nhiên. Có thể cất lại vài món đồ, cuốn sổ ghi chép của giai đoạn đó để sau này con nhìn lại. Con sẽ tìm thấy chủ đề mới, thường mang theo cách tìm hiểu đã học được từ chủ đề cũ.