Với trẻ nhỏ, thử rộng nhiều thứ trước rồi mới đi sâu vào một thứ thường có lợi hơn là chọn sớm một con đường rồi dồn sức vào đó. Thử nhiều không có nghĩa là đăng ký nhiều lớp: những lần thử có giá trị nhất thường ngắn, rẻ, diễn ra ở nhà, với người lớn cùng làm và không cần kết quả.
Áp lực "người ta cho con học từ ba tuổi" là có thật, nhất là khi mạng xã hội đầy hình ảnh trẻ biểu diễn thành thạo. Bài này giải thích vì sao không nên vội, thử nhỏ là thử thế nào, đưa ra một bản đồ sáu hướng để cha mẹ không bỏ sót mảng nào, gợi ý theo mùa trong năm, và những dấu hiệu cho thấy con đã sẵn sàng đi sâu.
Vì sao không nên bắt con chọn sớm
Lý do đầu tiên là trẻ chưa biết mình thích gì cho tới khi đã thử. Một đứa trẻ sáu tuổi chưa từng cầm bút lông, chưa từng gieo hạt, chưa từng gõ nhịp thì không thể chọn giữa những thứ đó. Chọn sớm nghĩa là chọn từ một danh sách rất ngắn, thường là danh sách người lớn đưa ra.
Lý do thứ hai liên quan tới cơ thể. Nhiều khuyến nghị của giới y học thể thao nhi khoa lưu ý rằng trẻ tập trung quá sớm vào một môn vận động duy nhất, lặp đi lặp lại một kiểu động tác, có nguy cơ chấn thương do quá tải và dễ chán nản, kiệt sức hơn so với trẻ vận động đa dạng. Điều tương tự có thể đúng ở những lĩnh vực khác: một việc bị ép làm nhiều quá sớm dễ trở thành nghĩa vụ.
Lý do thứ ba là các kỹ năng hỗ trợ nhau. Bé thích nhảy có cảm nhịp tốt hơn khi hát; bé thích kể chuyện vẽ truyện tranh có chiều sâu hơn; bé thích nấu ăn học đo lường tự nhiên hơn. Thử rộng không phải là phân tán, mà là tích luỹ nền.
Cũng có những trường hợp trẻ tự tìm thấy một thứ rất sớm và mê nó bền bỉ. Không có gì sai khi ủng hộ con đi sâu trong trường hợp đó, miễn là chính con muốn, và con vẫn có chỗ cho những thứ khác.
Thử nhỏ là thử thế nào
Ngắn. Một lần thử chỉ cần mười lăm đến bốn mươi lăm phút. Đủ để con cảm được việc đó, chưa đủ để thành gánh nặng.
Rẻ. Dùng đồ sẵn có trong nhà: bột mì, giấy báo cũ, hộp nhựa, chai lọ, hạt đậu xanh, vải vụn. Đồ mua thêm nên ở mức vài món nhỏ, không phải cả bộ chuyên dụng.
Ở nhà hoặc gần nhà. Không cần đi xa, không cần đăng ký. Công viên, bờ sông, khu chợ, nhà ông bà đều là nơi thử được.
Có người lớn cùng làm, không đứng chấm. Người lớn làm cùng, cũng vụng như con, tạo không khí thoải mái hơn nhiều so với người lớn đứng nhìn và sửa.
Không cần sản phẩm đẹp. Một mẻ bánh khét, một bức tranh lem, một chậu hạt không nảy mầm vẫn là một lần thử trọn vẹn. Mục đích là trải nghiệm, không phải thành phẩm.
Có quyền không thử lại. Con thử xong không muốn làm nữa là được. Quyền này giúp con dám thử những thứ mới mà không sợ bị trói buộc.
Bản đồ sáu hướng để không bỏ sót
Cha mẹ thường cho con thử theo những gì mình quen. Bảng dưới chia các việc trẻ hay thích thành sáu hướng, mỗi hướng một vài cách thử ở nhà. Mỗi năm, thử ít nhất một việc ở mỗi hướng:
| Hướng | Thử ở nhà bằng | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|
| Bàn tay làm ra đồ vật | Nặn bột, gấp giấy, cắt dán, làm đồ từ hộp cũ | Kéo đầu tròn cho trẻ nhỏ, đồ nhỏ tránh xa trẻ dưới ba tuổi |
| Âm thanh và nhịp | Gõ nồi, hộp nhựa, hát cùng nhau, làm trống lắc bằng chai và hạt | Không mở nhạc quá to, nhất là khi đeo tai nghe |
| Cơ thể chuyển động | Nhảy theo nhạc, nhảy dây, đi bộ khám phá, múa theo bài quen | Sàn không trơn, không thử động tác nhào lộn khó khi không có người kèm |
| Lời nói và câu chuyện | Kể chuyện trước giờ ngủ, đóng kịch rối tay, bịa tiếp truyện | Không có lưu ý đặc biệt |
| Tìm hiểu vì sao | Quan sát nước đá tan, hạt nảy mầm, bóng nắng đổi theo giờ | Không dùng hoá chất tẩy rửa, người lớn kèm khi dùng lửa, nước nóng |
| Chăm sóc và nuôi lớn | Trồng rau trong hộp, cho cá ăn, phụ nấu món đơn giản | Người lớn kèm khi dùng dao, bếp; rửa tay sau khi chăm con vật |
Những danh mục khác của trang đi sâu vào từng hướng với nhiều cách thử cụ thể hơn. Bản đồ này chỉ để cha mẹ nhìn tổng thể và tránh vô tình chỉ cho con thử mãi một kiểu.
Gợi ý thử theo mùa trong năm
Năm học và các dịp trong năm ở Việt Nam tạo ra những khoảng thời gian rất hợp để thử những thứ khác nhau:
- Kỳ nghỉ hè. Quãng rảnh dài nhất, hợp để thử những việc cần nhiều ngày: trồng một luống rau từ hạt, nuôi tằm hay nuôi cá, làm một cuốn truyện tranh nhiều trang, tập một tiết mục nhỏ cho gia đình.
- Dịp Tết. Rất nhiều việc thủ công và bếp núc: gói bánh, làm mứt đơn giản, gấp bao lì xì, cắm hoa, viết thiệp tay. Trẻ được làm cùng người lớn trong không khí vui.
- Tết Trung thu. Làm đèn lồng từ giấy và tre, làm mặt nạ giấy, tập một bài hát hay điệu múa lân đơn giản cùng bạn trong xóm.
- Mùa mưa. Ở trong nhà nhiều hơn, hợp với kể chuyện, đóng kịch rối, làm đồ thủ công, và quan sát mưa, nước chảy, hạt nảy mầm sau mưa.
- Những chuyến về quê. Cơ hội gặp những việc trẻ thành phố hiếm thấy: theo ông bà ra đồng, ra vườn, xem người ta đan lát, làm bánh, chăm gà vịt.
- Cuối tuần thường ngày. Mỗi tuần một việc nhỏ mới, không cần kế hoạch lớn. Sau một năm, con đã thử được vài chục thứ.
Không cần làm hết. Chọn vài gợi ý hợp với nhà mình, hợp với vùng mình sống, là đủ.
Sau mỗi lần thử: ba câu hỏi nhẹ cho con
Một lần thử có thêm giá trị khi con được nói về nó. Vài phút sau khi xong, hỏi con nhẹ nhàng, không biến thành bài kiểm tra:
- Lúc nào con thấy vui nhất khi làm? Câu này giúp con để ý tới cảm xúc của mình, và giúp bạn thấy phần nào của việc đó chạm tới con.
- Chỗ nào khó, chỗ nào con muốn làm khác đi? Con tập nhìn lại mà không bị chấm điểm, và câu trả lời cho bạn biết con có muốn thử thêm không.
- Con có muốn làm lại lần nữa không? Câu trả lời "không" cũng được đón nhận bình thường. Ghi lại câu trả lời vào một trang sổ chung của gia đình.
Với trẻ nhỏ chưa nói được nhiều, chỉ cần quan sát nét mặt và việc con có tự xin làm lại hay không. Với trẻ lớn hơn, đôi khi con thích tự viết hay vẽ lại cảm nghĩ hơn là trả lời bằng miệng.
Dấu hiệu đã đến lúc đi sâu
Sau một thời gian thử rộng, nhiều trẻ sẽ tự cho thấy mình muốn đi sâu vào một thứ. Dấu hiệu thường thấy là con tự xin làm lại nhiều lần, tự tìm hiểu thêm qua sách hay hỏi người khác, và quan trọng nhất là chấp nhận phần khó: con chịu tập đi tập lại một đoạn, chịu làm hỏng rồi làm lại, không bỏ ngay khi chưa đẹp.
Khi những dấu hiệu này kéo dài vài tháng, đó là lúc hợp lý để cân nhắc cho con tiếp xúc với người có chuyên môn hơn: một người họ hàng biết nghề, một câu lạc bộ, một lớp học. Hỏi ý con trước, cho con học thử, và giữ cho con quyền dừng lại. Việc chọn lớp, chọn trung tâm có những tiêu chí riêng, được bàn kỹ ở trang Trung Tâm Trẻ Em và các trang chuyên về từng môn.
Đi sâu một thứ cũng không có nghĩa là đóng cửa những thứ khác. Một đứa trẻ đang tập đàn đều đặn vẫn nên có lúc nặn đất, chạy nhảy, đi chơi với bạn. Giữ lại một phần thời gian rảnh cho những việc không có mục tiêu giúp con không đánh mất niềm vui ban đầu.
Và nếu sau một thời gian đi sâu, con muốn quay lại thử rộng, điều đó cũng bình thường. Lộ trình của trẻ hiếm khi là một đường thẳng; nhiều đứa trẻ đi sâu, dừng lại, thử thứ khác, rồi một ngày quay về thứ cũ với cách nhìn mới. Việc của cha mẹ là giữ cánh cửa mở ở cả hai chiều, để con không thấy dừng lại là thất bại và quay lại là xấu hổ.
Áp lực "người ta cho con học từ ba tuổi"
Mạng xã hội cho cha mẹ thấy hằng ngày những đoạn video trẻ nhỏ chơi đàn thành thạo, vẽ như người lớn, múa đều tăm tắp. Nhìn nhiều, rất dễ có cảm giác con mình đang chậm chân và phải cho học ngay kẻo muộn. Cảm giác ấy dễ hiểu, nhưng nên được nhìn lại bình tĩnh.
Những gì được đăng lên là những khoảnh khắc chọn lọc, thường sau rất nhiều lần quay lại, và không cho biết đứa trẻ ấy có vui hay không, có còn theo đuổi sau vài năm hay không. Chúng cũng không nói gì về hàng nghìn đứa trẻ khác học sớm rồi bỏ, hoặc chưa học gì ở tuổi đó nhưng lớn lên vẫn làm tốt những việc mình yêu thích.
Với hầu hết các lĩnh vực mà trẻ em hay thích như vẽ, hát, nhảy, kể chuyện, nấu ăn, trồng cây, không có cánh cửa nào đóng lại nếu con bắt đầu muộn hơn vài năm. Cái dễ mất hơn là niềm vui, khi con bị đưa vào lịch tập dày đặc quá sớm.
Một cách tự kiểm đơn giản: trước khi đăng ký thêm một lớp cho con, hãy hỏi mình đang làm vì con đã cho thấy mình thích, hay vì sợ con thua bạn. Nếu là vế sau, có lẽ nên dành vài tháng cho con thử ở nhà trước đã.
Câu hỏi thường gặp
Thử nhiều thứ có làm con thành người không theo đuổi được việc gì không?
Ở tuổi nhỏ, thử rộng là bình thường và có ích. Khả năng theo đuổi lâu dài thường hình thành khi con tìm thấy thứ mình thật sự thích, và được hỗ trợ đúng lúc. Những thoả thuận nhỏ như thử đủ vài buổi rồi mới quyết cũng giúp con tập kiên trì.
Bao nhiêu tuổi thì nên cho con chọn một thứ để đi sâu?
Không có tuổi cố định. Một số trẻ tự tìm thấy sớm, một số đến tuổi thiếu niên mới rõ. Dấu hiệu quan trọng hơn tuổi: con tự xin làm, tự tìm hiểu thêm và chịu được phần khó trong nhiều tháng.
Nhà chật, cha mẹ bận, làm sao cho con thử nhiều thứ?
Chọn việc nhỏ gọn, dùng đồ sẵn có, mỗi tuần một việc vào cuối tuần. Có thể nhờ ông bà, họ hàng cùng làm. Một góc bàn và một hộp đồ nhỏ là đủ cho nhiều lần thử.
Con thấy bạn đi học nhiều lớp nên cũng đòi đi, có nên cho đi không?
Có thể cho con học thử một lớp để biết, nhưng nên giữ số lớp ở mức con vẫn có thời gian rảnh và nghỉ ngơi. Nói với con rằng ở nhà cũng thử được nhiều thứ, và lớp học là lựa chọn chứ không phải cuộc đua với bạn.
Con chỉ muốn thử một kiểu việc, không chịu thử hướng khác thì sao?
Không cần ép. Có thể mở rộng từ chính thứ con thích: con thích vẽ thì thử vẽ lên đá, nặn hình nhân vật mình vẽ, kể chuyện về bức tranh. Dần dần con sẽ chạm tới những hướng khác một cách tự nhiên.