XuatChung.comXuất Chúng
Kể chuyện, viết và làm thơ

Trẻ kể chuyện tưởng tượng: tài kể chuyện lớn lên thế nào từ 2 đến 10 tuổi

Con hay bịa chuyện về rồng, về con mèo biết bay? Mốc tham khảo tài kể chuyện của trẻ từ 2 đến 10 tuổi và cách cha mẹ nghe, gợi, nuôi mạch kể ở nhà.

Little Vietnamese girl sitting cross-legged on a woven mat in a Hue house, waving her hands while telling a story to her grandmother, both seen from behind, late afternoon light

Một đứa trẻ hay kể chuyện tưởng tượng là đứa trẻ đang tập sắp xếp thế giới bằng lời. Con kể về con cá biết nói ở cái ao sau nhà, về chiếc xe máy của bố bay lên mây, về bạn khủng long ngủ dưới gầm giường. Người lớn nghe thì buồn cười, đôi khi sốt ruột vì chuyện dài không có hồi kết. Nhưng nhìn kỹ, mỗi câu chuyện như vậy có nhân vật, có việc xảy ra, có nguyên nhân và kết quả, tức là đủ những viên gạch đầu tiên của nghề kể chuyện.

Bài này đi theo từng quãng tuổi, từ lúc con mới ghép được vài từ đến khi con mười tuổi tự đặt được cả một truyện dài, để bạn biết thường gặp gì, nên đáp lại thế nào và chỗ nào cần hỏi bác sĩ. Các mốc chỉ là tham khảo: mỗi đứa trẻ một nhịp, và mục đích không phải để đo con mà để bạn biết cách nghe con cho đúng lúc.

Kể chuyện là một tài lẻ, không chỉ là chuyện con nói nhiều

Trong nhà, đứa trẻ hay kể thường bị gắn nhãn "lắm mồm" hoặc "mơ mộng". Thực ra kể chuyện là một tổ hợp nhiều khả năng cùng lúc: nhớ được việc đã xảy ra, hình dung được việc chưa xảy ra, chọn từ để người khác hiểu, sắp thứ tự trước sau, và đoán xem người nghe đang thích hay chán. Một bé năm tuổi kể "con mèo nhà mình đi lạc, rồi nó gặp con chó, con chó dẫn nó về" đã làm đủ năm việc đó trong một hơi.

Vì vậy, tài kể chuyện không nhất thiết đi cùng việc biết chữ sớm. Có bé chưa đọc được chữ nào nhưng kể rất cuốn, có bé đọc trôi chảy mà ngại kể. Hai việc này lớn lên theo hai đường khác nhau rồi mới gặp nhau ở tuổi tiểu học, khi con bắt đầu viết ra những gì mình kể. Cha mẹ hiểu điều này sẽ bớt sốt ruột chuyện chữ, và để ý nhiều hơn đến phần lời nói, phần mà gia đình nuôi được nhiều nhất.

Một điểm nữa: tài kể chuyện không đo được bằng độ dài hay độ "hay" của câu chuyện. Một bé kể ngắn nhưng có chi tiết riêng, như con rồng "ăn bánh đa vừng" chứ không ăn thịt, đang cho thấy cách nhìn riêng của mình. Đó là thứ đáng giữ hơn một câu chuyện dài mà chỉ nhắc lại phim hoạt hình vừa xem.

Mốc tham khảo: con thường kể thế nào theo từng tuổi

Bảng dưới gom những gì cha mẹ hay thấy ở trẻ phát triển bình thường. Đọc nó như bản đồ chứ không phải thước đo: con sớm hơn hay muộn hơn vài tháng là chuyện rất thường, và không dùng bảng này để so con với bất kỳ ai.

Quãng tuổiThường thấy khi con kểCha mẹ đáp lại thế nào
Khoảng 2–3 tuổiKể một hai việc vừa xảy ra bằng câu ngắn, hay lặp lại; trộn chuyện thật với chuyện trong sách tranhNhắc lại lời con thành câu đủ hơn, hỏi một câu "rồi sao nữa?"
Khoảng 3–4 tuổiBắt đầu bịa: đồ vật biết nói, con vật làm việc của người; chuyện nhảy cóc, ít khi có kếtNghe trọn, hỏi về nhân vật: "bạn ấy tên gì, bạn ấy sợ gì?"
Khoảng 4–5 tuổiCó mở đầu và một biến cố; thích kể lại một chuyện nhiều lần với chi tiết đổi điGợi phần kết: "cuối cùng mọi người thế nào?"
Khoảng 5–6 tuổiCó nhân vật xấu tốt, có lời thoại, đổi giọng cho từng nhân vật; bắt đầu tự sửa khi kể sai thứ tựGhi lại hoặc thu âm vài chuyện con thích nhất
Khoảng 6–8 tuổiChuyện có đầu có cuối, có khi nối nhiều phần; bắt đầu muốn viết hoặc vẽ raChép giúp phần con chưa viết kịp, để con tự vẽ tranh
Khoảng 8–10 tuổiKể có dụng ý: gây bất ngờ, gây cười, giữ bí mật đến cuối; thích bịa thế giới riêng có luật lệHỏi về "luật" của thế giới đó, mời con kể cho ông bà nghe

Điều bạn nên nhìn là hướng đi, không phải điểm đứng. Một bé sáu tuổi kể còn lộn xộn nhưng tháng này đã biết thêm câu "cuối cùng thì…" là đang tiến. Ngược lại, nếu con mất dần những gì đã kể được trước đó, hoặc gần như không ghép câu khi đã quá ba tuổi, đó là lúc hỏi bác sĩ chứ không phải lúc kiên nhẫn chờ thêm.

Dấu hiệu con đang có mạch kể riêng

Con kể cả khi không ai yêu cầu. Bé tự lẩm bẩm chuyện khi tắm, khi xếp đồ chơi, khi nằm chờ ngủ. Kiểu kể thầm này là con đang luyện tập cho chính mình nghe, không cần khán giả. Đừng chen vào sửa, chỉ cần biết rằng nó đang diễn ra.

Con đặt tên riêng cho nhân vật. Thay vì "con mèo", con gọi là "mèo Mướp Tròn" hay "bác Cua Đỏ". Đặt tên là bước đầu tiên của việc dựng nhân vật, cho thấy con muốn câu chuyện có người thật trong đó.

Con nhớ và nối chuyện cũ. Hôm nay con kể tiếp chuyện con rồng hôm qua, nhớ rằng con rồng sợ nước. Khả năng giữ một thế giới qua nhiều ngày là nền của truyện dài sau này.

Con đổi giọng, đổi điệu bộ. Giọng ồm cho con hổ, giọng lí nhí cho con chuột. Đó là con đang để ý đến người nghe, muốn họ phân biệt được ai đang nói.

Con hỏi lại người nghe. Câu "mẹ đoán xem rồi sao?" là dấu hiệu con hiểu câu chuyện có sức kéo, biết giữ người nghe lại. Bạn đoán sai một chút sẽ làm con thích thú hơn là đoán trúng.

Bịa chuyện và nói dối khác nhau ở chỗ nào

Nhiều cha mẹ lo khi con ba bốn tuổi kể "hôm nay cô giáo cho con cưỡi voi". Ở tuổi này ranh giới giữa điều con ước, điều con nghĩ và điều đã xảy ra còn mỏng. Con không có ý lừa ai, con chỉ đang nói to một hình ảnh trong đầu. Cách đáp nhẹ nhàng là gọi tên nó ra: "Ồ, đó là chuyện con tưởng tượng phải không? Kể tiếp con voi đi đâu nào." Con vừa được nghe, vừa học được rằng có hai loại chuyện.

Nói dối theo nghĩa người lớn hiểu, tức là cố ý nói sai để tránh bị phạt hay để được thứ gì đó, thường xuất hiện rõ hơn ở tuổi lớn hơn và có mục đích. Tách hai việc này ra giúp bạn không vô tình dập tắt trí tưởng tượng vì sợ con thành đứa hay nói dối. Một câu dễ dùng trong nhà là hỏi con: "Chuyện này là chuyện thật hay chuyện bịa?" Hầu hết trẻ từ năm sáu tuổi trả lời được và thấy thích khi được phép nói "chuyện bịa ạ".

Khi chuyện bịa lặp đi lặp lại về một nỗi sợ, như kẻ xấu đến nhà, con bị bỏ lại một mình, bạn nên lắng nghe kỹ hơn phần cảm xúc trong đó. Câu chuyện đôi khi là cách con nói ra điều khó nói. Hỏi chậm rãi, không vội kết luận, và nếu nỗi sợ kéo dài ảnh hưởng giấc ngủ hay việc đi học thì nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên tâm lý trẻ em.

Nuôi mạch kể mỗi ngày bằng những việc nhỏ

Không cần lớp học hay giáo cụ. Những thói quen dưới đây làm được trong căn hộ chật, trong bữa cơm, trên đường chở con đi học. Chọn hai ba việc hợp với nhịp nhà mình, đừng ôm hết.

  • Câu hỏi cuối ngày: thay "hôm nay đi học vui không" bằng "hôm nay có chuyện gì buồn cười không?" để mở đường cho một câu chuyện thay vì một chữ "vui".
  • Kể ngược vai: bạn kể sai một chuyện cổ tích quen thuộc, như Tấm đi chợ mua kem, để con sửa và kể lại đúng ý con. Con được làm người dẫn truyện.
  • Một đồ vật, một câu chuyện: nhặt cái thìa, cái nút áo, hỏi "cái này từng đi đâu rồi?" và để con bịa hành trình của nó.
  • Giờ kể trước khi ngủ đổi chiều: mỗi tuần vài tối con là người kể, bạn là người nghe, chỉ được hỏi chứ không được sửa.
  • Kể trên đường: ngồi sau xe máy hay trên xe buýt, mỗi người thêm một câu cho một chuyện chung về thứ vừa thấy bên đường.
  • Chuyện của gia đình: kể cho con nghe chuyện hồi bố mẹ còn bé, rồi hỏi con nếu là con thì con làm gì. Con học cách kể từ chính giọng của nhà mình.

Chìa khoá của mọi việc trên là bạn nghe thật. Trẻ nhận ra rất nhanh khi người lớn vừa nghe vừa nhìn điện thoại, và mạch kể sẽ ngắn dần lại.

Khi nào nên hỏi bác sĩ thay vì chờ thêm

Phần lớn trẻ kể chậm hay kể ít chỉ đơn giản là tính cách trầm, hoặc đang dồn sức vào việc khác như vận động. Tuy nhiên có vài dấu hiệu bạn không nên chờ: con đã quá hai tuổi mà gần như chưa nói từ đơn, quá ba tuổi mà chưa ghép được câu hai ba từ, người ngoài gia đình hầu như không hiểu con nói gì khi con đã khoảng bốn tuổi, hoặc con từng nói được rồi mất dần. Những trường hợp này nên đưa con đi khám nhi khoa để được giới thiệu đánh giá thính lực và ngôn ngữ.

Nói lắp ở tuổi hai đến bốn khá thường gặp khi suy nghĩ chạy nhanh hơn lời. Nhiều trẻ tự qua giai đoạn này, nhưng nếu con căng thẳng khi nói, né nói, hay tình trạng kéo dài nhiều tháng thì cũng nên hỏi bác sĩ. Trong lúc chờ, đừng giục con "nói từ từ thôi", chỉ cần bình thản nghe đến hết câu.

Trang này không chẩn đoán và không thay được buổi khám. Phần việc của gia đình là quan sát, ghi lại vài ví dụ cụ thể con nói thế nào để mang theo khi đi khám, và tiếp tục trò chuyện với con mỗi ngày bất kể kết quả ra sao.

Đừng biến tài kể thành tiết mục bắt con diễn

Khi phát hiện con kể hay, nhiều nhà có phản xạ gọi con ra "kể cho cô chú nghe đi". Lần đầu con có thể hào hứng, nhưng nếu thành nếp, câu chuyện biến thành bài trả bài và con bắt đầu kể để được khen chứ không còn kể vì thích. Có bé từ đó im hẳn mỗi khi có khách. Mời con kể trước người lạ hay không nên là quyền của con: hỏi riêng trước, con gật thì mới mời.

Cũng đừng so cách con kể với anh chị em hay với đứa trẻ hàng xóm. Câu "sao em con kể hay thế mà con thì không" làm tổn thương cả hai đứa. Mỗi đứa có giọng riêng; điều cha mẹ có thể khen là sự tiến bộ của chính con so với tháng trước, như "lần này con nhớ cho bạn mèo một cái tên rồi đấy".

Cuối cùng, nhớ rằng nhiều trẻ kể rất nhiều lúc nhỏ rồi chuyển sang mê thứ khác khi lớn. Điều đó bình thường. Những gì con đã luyện qua việc kể, như sắp xếp ý, hình dung người nghe, dùng từ cho trúng, không mất đi, chỉ chuyển sang chỗ khác trong đời sống của con.

Câu hỏi thường gặp

Con chỉ kể lại phim hoạt hình, không tự bịa, có sao không?

Không sao. Kể lại là bước tập rất tự nhiên: con luyện thứ tự, nhân vật và lời thoại bằng chất liệu có sẵn. Bạn có thể gợi một chỗ rẽ nhỏ, như hỏi nếu nhân vật đi đường khác thì sao, để con quen với việc thêm phần của mình vào truyện cũ.

Con kể chuyện dài lê thê mà bố mẹ bận thì làm sao?

Nói thật với con rằng lúc này bố mẹ chưa nghe trọn được và hẹn một giờ cụ thể, ví dụ sau bữa tối. Giữ lời hẹn quan trọng hơn thời lượng. Trong lúc chờ, con có thể vẽ lại câu chuyện để lát nữa kể tiếp mà không quên.

Có nên sửa ngữ pháp khi con kể sai?

Không nên ngắt lời để sửa. Cách nhẹ hơn là nhắc lại ý của con bằng câu đúng như một phản hồi tự nhiên, ví dụ con nói "con mèo nó đi đã về rồi", bạn đáp "à, con mèo đi rồi lại về à". Con nghe được mẫu câu mà không thấy mình bị chấm.

Con chỉ kể chuyện đánh nhau, quái vật, có đáng lo không?

Chuyện có xung đột là phần bình thường của mọi câu chuyện, kể cả cổ tích. Trẻ dùng quái vật để nghĩ về sợ hãi và sức mạnh. Bạn có thể hỏi thêm ai giúp ai, ai sợ gì. Chỉ nên để ý kỹ hơn nếu chuyện bạo lực đi kèm thay đổi hành vi rõ rệt ở nhà hay ở trường.

Nhà dùng hai ngôn ngữ thì con có kể chậm hơn không?

Trẻ lớn lên với hai thứ tiếng đôi khi trộn từ hoặc chọn thứ tiếng dễ hơn để kể, đó là hiện tượng thường gặp chứ không phải lỗi. Cứ để con kể bằng thứ tiếng con thoải mái. Nếu bạn lo về mốc nói chung, hãy hỏi bác sĩ và kể rõ cả hai thứ tiếng con dùng.

Con hơn mười tuổi rồi không còn kể chuyện tưởng tượng nữa, có tiếc không?

Ở tuổi lớn hơn trí tưởng tượng thường chuyển chỗ: vào việc vẽ, viết, đùa với bạn, bàn về phim hay truyện. Bạn không cần kéo con quay lại kiểu kể cũ. Hỏi con đang thích chuyện gì và nghe con bàn về nó cũng là tiếp tục nuôi mạch kể đó.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138