Báo tường gia đình là một tờ giấy khổ lớn dán trong nhà, nơi con làm tổng biên tập và cả nhà là phóng viên. Nghe như chuyện của trường lớp dịp lễ, nhưng làm ở nhà thì khác hẳn: không có hạn nộp, không có ai chấm, tin tức là chuyện con mèo đẻ, chuyện bà muối dưa, chuyện bố sửa được cái quạt. Với đứa trẻ thích viết, thích kể, đây là sân chơi chữ nghĩa có người đọc thật mỗi ngày đi qua.
Bài này đi từ ý tưởng đến số báo đầu tiên: hợp với trẻ mấy tuổi, chia vai trong nhà ra sao, có những chuyên mục nào, làm trong một cuối tuần thế nào, và giữ tờ báo vui vẻ, không biến thành bảng thành tích hay bảng ghi lỗi của con.
Báo tường gia đình hợp với trẻ mấy tuổi
Trẻ khoảng sáu tuổi trở lên, đã viết được vài câu ngắn, thường làm được tổng biên tập với sự trợ giúp của người lớn. Ở tuổi tám mười, nhiều bé tự lên ý tưởng, tự đi "săn tin" và chỉ cần người lớn giúp phần dán, phần cắt. Bé nhỏ hơn vẫn tham gia được bằng tranh: một mục "Tranh của em" cho bé bốn năm tuổi vẽ, anh chị hay bố mẹ ghi một câu chú thích theo lời bé.
Điều làm báo tường khác với viết nhật ký hay viết truyện là nó có người đọc ngay trong nhà, và người đọc phản hồi. Bà đi qua đọc tin "Bà muối được vại dưa ngon nhất năm" rồi cười, bố viết thêm một dòng góp ý bên lề. Con học được rằng chữ viết ra là để người khác đọc, phải rõ, phải đúng sự việc, phải thú vị. Những bài học đó đến qua phản hồi thật chứ không qua lời giảng.
Báo tường cũng hợp với nhà có nhiều thế hệ hoặc nhà có người đi làm xa. Mỗi số báo là một bản ghi những gì đã xảy ra trong tuần, và khi chụp lại gửi cho người thân ở xa trong nhóm gia đình, nó thành lá thư chung của cả nhà.
Chia vai cho cả nhà
Một tờ báo nhỏ vẫn cần vài vai. Chia vai rõ giúp con thấy mình làm chủ, đồng thời người lớn có chỗ góp mà không lấn phần của con.
| Vai | Thường ai làm | Việc cụ thể |
|---|---|---|
| Tổng biên tập | Con lớn nhất muốn làm | Chọn tên báo, quyết định số này có mục gì, duyệt bài, đặt tiêu đề lớn |
| Phóng viên | Mọi người, kể cả ông bà | Viết một tin ngắn hoặc kể miệng để con chép |
| Hoạ sĩ | Em nhỏ, hoặc bất kỳ ai thích vẽ | Vẽ tranh minh hoạ, trang trí đầu báo |
| Thư ký toà soạn | Bố hoặc mẹ | Nhắc hạn nhẹ nhàng, giúp viết hộ khi con mỏi tay, giữ hộp bút giấy |
| Thợ dán, thợ cắt | Người lớn kèm trẻ nhỏ | Cắt khung bài, dán băng dính, treo báo; dùng kéo đầu tròn cho trẻ |
| Bạn đọc | Cả nhà và khách đến chơi | Đọc, viết dòng góp ý, đặt câu hỏi cho số sau |
Nếu nhà có hai con, có thể luân phiên tổng biên tập theo số, hoặc mỗi con phụ trách một nửa tờ báo. Tránh để hai con cùng làm một vai rồi tranh nhau quyết; mỗi đứa cần một phần mà mình làm chủ trọn vẹn.
Các chuyên mục gợi ý cho một tờ báo nhà
Không cần đủ hết. Số đầu tiên chỉ cần ba bốn mục; các số sau con tự thêm bớt theo hứng.
- Tin trong nhà: hai ba tin ngắn, mỗi tin ba bốn câu trả lời ai, làm gì, khi nào, ở đâu. Ví dụ tin con cá vàng đổi bể mới.
- Phỏng vấn: con hỏi một người trong nhà năm câu và chép lại câu trả lời. Ông bà là nhân vật phỏng vấn rất được việc vì có nhiều chuyện cũ.
- Chuyện bịa của em: một truyện ngắn hoặc truyện tranh do con sáng tác, ghi rõ đây là chuyện tưởng tượng.
- Góc thơ: bài thơ vần của con hoặc câu ca dao con mới học được, kèm lời giải thích của ông bà nếu có từ cổ.
- Thời tiết tuần qua: con vẽ biểu tượng nắng mưa cho từng ngày theo quan sát của chính mình.
- Món ngon tuần này: kể món cả nhà đã nấu, ai nấu, con phụ việc gì.
- Hộp thư bạn đọc: một khoảng trống để người lớn viết câu hỏi hoặc lời nhắn cho tổng biên tập.
Một mục nên tránh là "Ai ngoan nhất tuần" hay bảng điểm việc nhà. Ngay khi tờ báo bắt đầu xếp hạng người trong nhà, nó thôi là sân chơi của con và thành công cụ quản lý của người lớn.
Làm số báo đầu tiên trong một cuối tuần
Một số báo nhỏ làm gọn trong hai buổi. Dưới đây là cách chia việc đã thử với trẻ khoảng bảy tám tuổi; bạn rút ngắn cho bé nhỏ hơn.
- Sáng thứ Bảy, họp toà soạn mười phút. Con đặt tên báo, chọn ba bốn mục, phân công ai viết gì. Người lớn chỉ hỏi, không quyết thay.
- Đi săn tin trong nhà. Con cầm sổ hỏi từng người tuần này có chuyện gì. Bé chưa viết nhanh thì ghi từ khoá hoặc vẽ ký hiệu, về chép lại sau.
- Viết nháp trên giấy rời. Mỗi bài một tờ nhỏ để dễ sửa, dễ xếp. Viết sai cứ gạch đi, không cần tẩy sạch.
- Chiều Chủ nhật, dàn trang. Đặt các bài lên tờ giấy lớn, xếp thử trước khi dán. Tiêu đề lớn ở trên, bài dài ở giữa, tranh chèn chỗ trống.
- Dán và trang trí. Dùng hồ dán hoặc băng dính giấy để không hỏng tường. Con vẽ đầu báo, khung viền, ghi số báo và ngày.
- Treo ở chỗ cả nhà đi qua. Cửa tủ lạnh, tường cạnh bàn ăn, mặt sau cánh cửa phòng. Đừng treo trong phòng riêng của con, vì báo cần bạn đọc.
- Bữa tối hôm đó, tổng biên tập giới thiệu số báo. Chỉ vài câu, như một buổi phát hành nhỏ.
Số đầu thường lộn xộn, chữ to nhỏ không đều, dán lệch. Không sao. Số thứ ba thứ tư con sẽ tự rút kinh nghiệm về chỗ trống, cỡ chữ, cách xếp, mà không cần ai nhắc.
Tin thật và chuyện bịa: bài học đầu tiên của nghề báo
Làm báo tường là dịp tốt để con phân biệt hai loại chữ: tin là chuyện đã xảy ra thật, còn chuyện bịa là sáng tác. Cả hai đều có chỗ trên tờ báo, nhưng phải để ở hai mục khác nhau và ghi rõ. Nếu con viết trong mục tin rằng "con mèo nhà mình biết nói tiếng người", bạn có thể hỏi nhẹ: "Tin này để mục tin hay mục chuyện bịa nhỉ?"
Khi con viết tin, gợi con kiểm lại với người trong cuộc: "Bà muối dưa hôm thứ Ba hay thứ Tư?", "Con hỏi bố xem quạt hỏng chỗ nào". Thói quen hỏi lại người trong cuộc trước khi viết là bài học rất đáng giá, cả khi con lớn lên và đọc tin trên mạng. Không cần giảng to tát, chỉ cần làm như một phần của việc làm báo.
Phỏng vấn cũng dạy con chép đúng lời người khác. Nếu ông nói "hồi đó ông đi bộ mười cây số đến trường", con ghi trong ngoặc kép đúng như vậy, không thêm thắt. Nếu ông nói nhiều quá, con được quyền chọn đoạn nào đưa lên báo, nhưng không được đổi ý của ông. Đây là đạo đức nghề báo ở dạng nhỏ nhất, vừa với tầm tay một đứa trẻ.
Giữ tờ báo vui, không thành bảng thành tích
Không đăng điểm số, thứ hạng ở lớp. Tin "Em được mười điểm toán" nghe có vẻ vô hại, nhưng mở đường cho số sau là "Anh bị năm điểm". Nếu con muốn khoe chuyện học, gợi con viết về một điều con mới hiểu ra thay vì con số.
Không dùng báo để nhắc lỗi. Người lớn đôi khi muốn viết lên báo "Ai đó quên tắt đèn". Đó là lời nhắc trá hình. Chuyện nhắc nhở để nói trực tiếp, báo là chỗ của tin vui và chuyện hay.
Tổng biên tập có quyền từ chối bài. Kể cả bài của bố mẹ. Con được giải thích vì sao, như "bài dài quá, số sau đăng". Quyền này làm con thấy vai trò của mình là thật.
Không bắt ra số đều đặn. Có tuần con hăng, có tuần con bận hay chán. Một tờ báo ra thất thường mà con thích vẫn hơn một tờ báo đều đặn mà con làm vì bị nhắc.
Hỏi trước khi chụp đăng. Báo nhà có tên, ảnh vẽ, chuyện riêng của mọi người. Gửi cho người thân trong nhóm gia đình thì hỏi con; đăng công khai thì hỏi cả nhà, và tốt nhất là không.
Lưu các số báo cũ
Nếu nhà có nhiều số báo về cùng một chuyện, như chuỗi tin về cây xoài ngoài sân từ lúc ra hoa đến khi chín, có thể ghim chúng lại thành một chuyên đề riêng. Con sẽ thấy một câu chuyện dài được kể qua nhiều số, giống cách báo thật theo dõi một sự việc.
Khi số mới lên tường, số cũ có thể gấp lại cất vào một cặp giấy lớn hoặc cuộn tròn buộc dây. Ghi số báo và tháng năm ở mặt ngoài. Nếu nhà chật, chụp lại từng số rồi chỉ giữ bản gốc của vài số con thích nhất trong năm, phần còn lại giữ bản chụp trong máy của gia đình.
Cuối năm, cả nhà có thể trải các số báo ra sàn và đọc lại. Đây thường là buổi thú vị: con thấy chữ mình đã đều hơn, tin đã gọn hơn, mục chuyện bịa dài hơn, và nhiều chuyện nhỏ trong năm mà cả nhà đã quên. Đó là cách so con với chính con của tháng trước, năm trước, thay vì so với ai khác.
Có gia đình giữ báo tường qua nhiều năm và về sau con đã lớn vẫn mở ra xem như một cuốn album của tuổi thơ. Bạn không cần đặt mục tiêu lớn như vậy từ đầu; chỉ cần đừng vứt số báo cũ trong lúc dọn nhà vội vàng.
Câu hỏi thường gặp
Con chưa viết được nhiều thì làm báo tường thế nào?
Con làm tổng biên tập bằng lời: chọn tin, đặt tên mục, kể nội dung, người lớn chép lại. Con vẽ tranh và viết tiêu đề vài chữ. Phần con tự viết sẽ tăng dần theo từng số mà không cần ép.
Một tờ báo nên khổ bao nhiêu là vừa?
Khổ A3 hoặc hai tờ A4 ghép là vừa cho số đầu, đủ chỗ cho ba bốn mục mà không làm con ngợp. Khi con quen, có thể dùng giấy lớn hơn như giấy rô-ki. Giấy gói hàng phẳng, mặt sau lịch cũ cũng dùng được.
Ông bà không biết chữ hoặc mắt kém thì tham gia sao?
Ông bà kể, con chép, đó lại là mục phỏng vấn hay nhất. Khi báo treo lên, con đọc to cho ông bà nghe. Việc con đọc cho người lớn tuổi nghe cũng là một cách luyện đọc rất tự nhiên.
Con viết sai chính tả trên báo có nên sửa không?
Đây là báo của con nên không sửa đè lên chữ con. Nếu con hỏi, bạn chỉ chữ đúng và con tự quyết có sửa không. Phần luyện chính tả để ở giờ học; báo tường cần giữ niềm vui viết hơn là sự chỉn chu.
Có thể làm báo tường bằng máy tính không?
Có thể, nhất là với trẻ lớn thích dàn trang. Tuy vậy bản viết tay, dán tay thường có không khí ấm hơn và con được vận động tay nhiều hơn. Nhiều nhà kết hợp: con gõ tin, in ra, rồi dán và vẽ tay lên tờ báo.
Con hăng hái được vài số rồi bỏ, có nên nhắc không?
Nhắc một lần nhẹ nhàng là đủ, rồi để tờ báo nghỉ. Nhiều đứa trẻ quay lại làm khi có chuyện đáng viết, như kỳ nghỉ hay sự kiện trong nhà. Bạn có thể để sẵn giấy bút ở góc quen, khi con muốn thì có ngay.