Trẻ không thiếu trí tưởng tượng, đôi khi chỉ thiếu một cái móc để treo câu chuyện lên. Bạn hỏi "kể một chuyện đi", con im lặng. Bạn đưa con một chiếc thìa gỗ và hỏi "cái thìa này từng đi đâu?", con bắt đầu nói không ngừng. Cái móc ấy, người làm nghề gọi là mồi kể chuyện, có thể là một tấm hình, một đồ vật, một câu mở đầu, hay một câu hỏi "nếu như".
Bài này hướng dẫn làm ba bộ mồi bằng đồ trong nhà, chọn mồi theo tuổi, và quan trọng hơn cả là biết lùi lại đúng lúc để câu chuyện vẫn là của con. Các gợi ý dưới đây không cần mua gì, không cần màn hình, và dùng được cả trong căn phòng nhỏ lẫn trên chuyến xe về quê.
Vì sao một cái mồi nhỏ mở được cả câu chuyện
Câu "kể một chuyện đi" quá rộng. Trước một khoảng trống không có ranh giới, nhiều trẻ không biết bắt đầu từ đâu và chọn cách im lặng hoặc kể lại phim vừa xem. Một vật cụ thể thu hẹp khoảng trống ấy: có ngay một nhân vật hay một bối cảnh, phần còn lại con chỉ việc nghĩ tiếp. Người viết chuyên nghiệp cũng thường bắt đầu từ một hình ảnh cụ thể hơn là từ một ý tưởng trừu tượng.
Mồi còn giúp những đứa trẻ ngại nói. Thay vì phải nhìn vào mắt người lớn và kể, con nhìn vào đồ vật, nói về đồ vật. Sự chú ý được chuyển khỏi bản thân con sang một thứ ở giữa hai người, và con thấy nhẹ nhõm hơn.
Điều cần nhớ là mồi chỉ để khởi động. Khi con đã chạy, người lớn nên bỏ mồi sang bên. Nếu bạn cứ đưa thêm hình, thêm đồ, thêm gợi ý, câu chuyện sẽ thành bài lắp ghép theo ý người lớn chứ không còn là đường đi của con.
Làm bộ thẻ hình kể chuyện tại nhà
Thẻ hình là bộ mồi linh hoạt nhất: rút ngẫu nhiên vài tấm là có đủ nguyên liệu cho một chuyện. Làm cùng con trong một buổi chiều là đủ dùng nhiều tháng.
- Cắt giấy bìa thành thẻ cỡ bàn tay. Vỏ hộp bánh, bìa lịch cũ đều dùng được. Khoảng ba mươi thẻ là vừa.
- Chia ba nhóm và đánh dấu màu ở góc. Một màu cho nhân vật (con mèo, bà cụ, chú robot, cô bé đi học), một màu cho nơi chốn (chợ nổi, sân thượng, rừng tre, đáy biển), một màu cho đồ vật hoặc sự việc (chiếc chìa khoá, cơn mưa đá, bức thư lạ, cái nồi biết nói).
- Vẽ hình lên thẻ. Con vẽ, bạn vẽ, hoặc cắt hình từ tờ quảng cáo cũ, bao bì sạch rồi dán lên. Thẻ con tự vẽ thường được con thích kể nhất.
- Bọc băng dính trong hai mặt nếu muốn thẻ bền, nhất là ở nhà có em nhỏ.
- Rút ba thẻ, mỗi nhóm một. Con kể một chuyện có đủ ba thứ đó. Người lớn chỉ nghe và hỏi "rồi sao nữa?".
- Thêm thẻ mới định kỳ. Sau chuyến đi chơi hay một ngày có chuyện lạ, vẽ thêm vài thẻ để bộ thẻ lớn lên cùng trải nghiệm của con.
Với trẻ nhỏ, bắt đầu bằng một thẻ nhân vật thôi. Ba thẻ cùng lúc chỉ hợp khi con đã quen kể và thích thử thách. Nếu con muốn đổi thẻ vì không thích, cứ cho đổi; mục đích là có chuyện để kể, không phải làm theo luật.
Hộp đồ vật bí ẩn
Lấy một chiếc hộp thiếc hay hộp giấy có nắp, bỏ vào khoảng mười món đồ nhỏ quen thuộc nhưng có thể kể nhiều chuyện: cái cúc áo lẻ, vỏ ốc, chiếc chìa khoá cũ, cái lược, quả thông khô, chiếc tem, cây bút hết mực, mẩu dây ruy băng. Con nhắm mắt thò tay vào lấy một món, rồi kể chuyện về nó. Cảm giác chạm vào món đồ trước khi nhìn thấy làm tăng sự tò mò, và nhiều bé đã bắt đầu kể ngay từ lúc tay còn trong hộp.
Câu hỏi mở cho đồ vật thường hiệu quả: món này của ai, từng ở đâu, sao lại nằm trong hộp, nếu nó biết nói thì nó sẽ kể gì. Một chiếc chìa khoá cũ có thể mở ra cả một cánh cửa bí mật; một cái cúc áo lẻ có thể đang đi tìm chiếc áo của mình. Trẻ thường tự tạo mối liên hệ giữa đồ vật với người trong nhà, như "đây là chìa khoá cái rương của ông ngày xưa".
Lưu ý an toàn: với trẻ dưới ba tuổi hoặc nhà có em bé hay cho đồ vào miệng, không dùng đồ nhỏ có thể nuốt hay hít phải như cúc áo, hạt, viên bi, pin cúc áo. Chọn đồ to hơn nắm tay của bé, và người lớn luôn ngồi cạnh. Không bỏ vào hộp vật sắc, vật dễ vỡ, hay chai lọ đựng hoá chất dù đã rỗng.
Kho câu mở đầu dùng được ngay
Câu mở đầu là mồi bằng lời, hợp lúc trên xe, lúc chờ cơm, lúc mất điện. Đọc to một câu rồi để con nói tiếp. Dưới đây là vài câu đã được nhiều gia đình dùng; bạn tự thêm câu của nhà mình.
- "Sáng hôm ấy, khi mở cửa sổ ra, cả thành phố đã biến thành màu tím…"
- "Ngày xửa ngày xưa, ở một cái chợ nổi, có một chiếc ghe biết đi ngược dòng mà không cần chèo…"
- "Con mèo nhà bên cạnh bỗng gõ cửa, trên lưng đeo một cái ba lô nhỏ…"
- "Đúng mười hai giờ trưa, tất cả đồng hồ trong nhà cùng ngừng chạy, chỉ trừ một cái…"
- "Trong ngăn kéo của bà có một cái hộp, trên nắp vẽ một con cá, và không ai được mở nó…"
- "Có một hạt mưa không muốn rơi xuống đất…"
- "Một buổi sáng, bạn nhỏ thức dậy và thấy mình chỉ cao bằng cái thìa…"
- "Ở cuối con hẻm có một cửa hàng chỉ mở cửa khi trời mưa…"
Câu mở đầu hay thường có một điều bất thường ngay từ đầu: một vật làm việc của người, một quy luật bị phá vỡ, một bí mật bị cấm. Khi con lớn hơn, mời con tự viết câu mở đầu cho bạn kể tiếp. Đổi vai như vậy, con sẽ học được cách tạo ra một mồi tốt.
Câu hỏi "nếu như" dành cho trẻ lớn hơn
"Nếu như người ta đi bằng tay thì sao?" Kiểu câu hỏi đảo ngược quy luật buộc con nghĩ đến hệ quả: giày thì sao, xe đạp thì sao, cái bàn có cao lên không. Đây là cách nghĩ của người viết truyện khoa học viễn tưởng.
"Nếu như con vật nuôi nhà mình được đi học một ngày?" Đặt nhân vật quen vào bối cảnh lạ giúp con vừa có chỗ bám vừa có đất để bịa.
"Nếu như con là cái tủ lạnh nhà mình?" Kể chuyện từ góc nhìn của đồ vật là bài tập đổi ngôi kể rất hiệu quả mà không cần gọi tên lý thuyết.
"Nếu như trời không bao giờ tối?" Câu hỏi về thế giới khác mời con dựng luật lệ: người ta ngủ lúc nào, các con vật thế nào, lễ hội nào biến mất.
"Nếu như câu chuyện cổ tích kết thúc khác đi?" Lấy một chuyện cổ tích quen thuộc và đổi một chi tiết. Con được tập với chất liệu quen mà vẫn phải nghĩ tiếp phần mới.
Chọn mồi kể chuyện theo tuổi
Không có mồi nào hợp cho mọi tuổi. Bảng dưới gợi ý để bạn chọn và điều chỉnh độ khó vừa sức con.
| Quãng tuổi | Mồi hợp | Cách dùng |
|---|---|---|
| Khoảng 3–4 tuổi | Một đồ vật to quen thuộc, một tranh trong sách | Hỏi một câu "đây là ai, đang làm gì?", chấp nhận câu trả lời ngắn |
| Khoảng 4–6 tuổi | Hộp đồ vật, một thẻ nhân vật | Hỏi "rồi sao nữa?" hai ba lần, không cần chuyện có kết |
| Khoảng 6–8 tuổi | Ba thẻ hình, câu mở đầu | Gợi con tìm cách giải quyết rắc rối, đặt tên truyện |
| Khoảng 8–11 tuổi | Câu hỏi "nếu như", đổi kết cổ tích, tự viết câu mở đầu | Để con kể hoặc viết rồi đổi vai, con ra mồi cho người lớn |
Nếu con hứng thú với một mồi quá dễ so với tuổi, cứ để con dùng. Mồi dễ giúp con thấy tự tin, và con sẽ tự đòi khó hơn khi sẵn sàng.
Các quãng tuổi trong bảng chỉ để định hướng. Một bé bảy tuổi mới bắt đầu quen kể chuyện có thể cần mồi của bé năm tuổi trong vài tuần đầu, còn một bé năm tuổi rất mê kể có khi đã tự đặt câu hỏi "nếu như" mà không ai dạy. Nhìn vào phản ứng của con là cách chọn đúng nhất: con hào hứng, kể dài, xin thêm lượt là mồi đang vừa; con nhăn mặt, nhìn đi chỗ khác, kể cho xong là mồi đang quá khó hoặc quá nhàm.
Khi con bí: gợi ý vừa đủ, không gợi quá tay
Ai kể chuyện cũng có lúc bí. Khi con ngừng lại, phản xạ của người lớn là đưa ngay một ý: "hay là con mèo gặp con chuột đi?". Một lần thì không sao, nhưng nếu lần nào cũng vậy, con sẽ học cách chờ người lớn nghĩ hộ. Thay vào đó, đưa ra hai lựa chọn để con chọn, như "con mèo đi tiếp hay quay về?", hoặc hỏi một câu về cảm xúc: "lúc đó con mèo thấy sao?"
Đôi khi con bí vì mệt hoặc vì chuyện đã hết hứng. Lúc ấy dừng lại là hợp lý. Bạn chỉ cần nói "mình để con mèo ngủ một đêm, mai kể tiếp nhé". Câu chuyện bỏ ngỏ không phải thất bại, nhiều bé hôm sau tự quay lại kể tiếp với ý mới mà người lớn không nghĩ ra.
Một cái bẫy nữa là sửa câu chuyện cho "có lý". Con kể con cá leo lên cây, đừng vội nói cá không leo cây được. Trong thế giới bịa, mọi thứ có luật riêng, và con đang tập dựng luật ấy. Nếu muốn, bạn hỏi "con cá leo bằng gì?", câu hỏi ấy mở rộng thế giới của con thay vì đóng nó lại.
Câu hỏi thường gặp
Con kể mãi một chuyện giống nhau dù rút thẻ khác nhau, có sao không?
Không sao. Trẻ hay có một mạch chuyện yêu thích và dùng mồi mới để kể lại theo cách mới. Bạn có thể hỏi về một chi tiết nhỏ khác đi lần này. Dần dần con sẽ tự thử hướng khác khi đã thấy mạch cũ đủ quen.
Có nên mua bộ thẻ kể chuyện làm sẵn không?
Không bắt buộc. Bộ thẻ tự làm có hình của chính con và của nhà mình nên gợi chuyện tốt hơn. Nếu muốn mua, chọn bộ có hình rõ, không chữ nhiều, chất liệu an toàn theo tuổi, và vẫn nên thêm thẻ tự vẽ vào.
Con nhút nhát, không chịu kể khi có người khác, làm sao?
Bắt đầu với chỉ một người con tin, ở chỗ con thấy an toàn, như lúc tắm hay trước khi ngủ. Cho con kể bằng đồ vật hoặc con rối tay thay vì nhìn vào người nghe. Đừng mời con kể trước nhiều người cho đến khi con tự muốn.
Có thể dùng mồi kể chuyện cho hai anh em cùng lúc không?
Được, nhưng chia lượt rõ và không so chuyện của ai hay hơn. Cách hay là mỗi đứa rút một thẻ, rồi ghép hai nhân vật vào một chuyện chung, mỗi đứa kể phần của nhân vật mình. Người lớn giữ nhịp để đứa nhỏ hơn có đủ lượt.
Con chỉ muốn kể chuyện ma, chuyện đáng sợ thì sao?
Trẻ thích cảm giác sợ trong vòng an toàn, đó là chuyện bình thường. Bạn có thể nghe và hỏi ai đã giúp nhân vật vượt qua. Nếu chuyện làm chính con mất ngủ hay sợ hãi kéo dài, giảm bớt và chuyển sang chủ đề khác vào giờ tối.
Có nên ghi lại chuyện con kể từ thẻ hình?
Nên ghi những chuyện con thích nhất, bằng cách chép lời hoặc thu âm lưu trong máy của gia đình. Ghi ngày, ghi các thẻ đã rút. Sau vài tháng nhìn lại, bạn và con sẽ thấy cách kể đã đổi khác thế nào.