XuatChung.comXuất Chúng
Kể chuyện, viết và làm thơ

Trẻ làm thơ: từ câu vần ngẫu hứng đến bài thơ đầu tiên con tự đặt

Con hay nói vần vè, tự đặt câu có vần? Cách nhận ra mầm thơ ở trẻ theo tuổi, gợi con làm bài thơ đầu tiên từ đồng dao, ca dao và chuyện trong nhà.

Vietnamese boy lying on his stomach on a tiled floor in a Can Tho home, tapping a pencil against a blank notebook while gazing at rain outside the window, low angle, cool grey light

Trẻ con Việt Nam lớn lên trong vần điệu trước khi biết nghĩa của từ. Lời ru, câu đồng dao lúc vỗ tay, tiếng rao ngoài ngõ, câu vè bà đọc khi bóc lạc: tất cả có nhịp và có vần. Không lạ khi nhiều bé ba bốn tuổi tự bật ra những câu như "con mèo trèo cây, con gà ăn ngây" rồi cười khanh khách. Đó là lúc con phát hiện ra rằng các tiếng có thể chơi với nhau, và phát hiện ấy là mầm của làm thơ.

Bài này dành cho cha mẹ thấy con có mầm đó và muốn nuôi nó mà không biến thành bài văn phải nộp. Bạn sẽ thấy trẻ thường làm thơ thế nào theo tuổi, chất liệu thơ có sẵn trong mỗi nhà, cách gợi một bài thơ đầu tiên, chuyện có nên dạy luật lục bát hay không, và cách đáp lại bài thơ của con mà không chấm.

Vì sao trẻ mê vần từ rất sớm

Vần và nhịp giúp tai trẻ chia dòng âm thanh thành từng mảnh dễ nhớ. Khi mẹ đọc "Dung dăng dung dẻ, dắt trẻ đi chơi", con chưa hiểu "dung dăng" là gì nhưng bắt được nhịp đôi, được tiếng lặp, và đoán trước được tiếng tiếp theo. Cảm giác đoán trúng ấy làm con thích thú, nên trẻ đòi nghe đi nghe lại một bài đồng dao hàng chục lần mà không chán.

Tiếng Việt có thanh điệu và phần lớn là tiếng một âm tiết, nên chuyện bắt vần rất tự nhiên. Trẻ chỉ cần đổi phụ âm đầu là có ngay một cặp vần: mèo với trèo, gà với nhà, bé với nhẹ. Nhiều bé tự phát hiện trò ghép âm này và chơi với nó suốt ngày, có khi ra cả những từ không có nghĩa. Cha mẹ không cần sửa, vì con đang khám phá âm thanh chứ chưa phải đang nói nghĩa.

Thơ của trẻ vì vậy bắt đầu từ tai, không bắt đầu từ trang giấy. Nếu bạn chỉ chờ đến khi con biết viết mới nói chuyện thơ, bạn sẽ lỡ mất mấy năm con nghe nhạy nhất. Bạn nên để ý những câu vần vu vơ con nói lúc chơi, đó chính là thơ ở dạng nguyên sơ nhất.

Mầm thơ thường hiện ra thế nào theo tuổi

Khoảng 2–3 tuổi: con thích nghe vần, đọc theo được tiếng cuối của câu đồng dao, vỗ tay theo nhịp. Có bé tự lặp một cụm tiếng nghe vui tai rồi cười. Phần việc của cha mẹ lúc này là đọc cho con nghe thật nhiều và để con nói nốt tiếng cuối.

Khoảng 3–5 tuổi: con tự đặt câu có vần, thường ngắn, đôi khi vô nghĩa, và thích đổi lời bài đồng dao quen thuộc theo ý mình, như thay tên con vật bằng tên em bé trong nhà. Đây là bước con chủ động chơi với vần thay vì chỉ nghe.

Khoảng 5–7 tuổi: con ghép được hai bốn dòng có vần và có ý, thường về thứ con vừa thấy: con chó nhà bên, cơn mưa, món ăn. Nhiều bé bắt đầu hỏi "chữ gì vần với chữ này?", cho thấy con đã hiểu vần là một thứ có thể tìm.

Khoảng 7–10 tuổi: con viết được bài thơ vài khổ, có khi theo nhịp bốn chữ, năm chữ hay phỏng theo lục bát đã học. Con bắt đầu chọn từ vì nghĩa chứ không chỉ vì vần, và có lúc bỏ vần đi để giữ ý. Một số bé chuyển hẳn sang viết thơ không vần, cũng là thơ.

Ở mọi tuổi: mốc trên chỉ để tham khảo, nhiều trẻ không làm thơ mà vẫn yêu vần qua nhạc, qua câu đố hay câu nói đùa. Không làm thơ không có nghĩa con thiếu gì cả, và không nên dùng mốc này để so con với anh chị em hay bạn cùng lớp.

Chất liệu thơ có sẵn trong mỗi nhà

Bạn không cần mua tuyển tập thơ thiếu nhi mới bắt đầu được. Những nguồn dưới đây có trong trí nhớ ông bà, trong bữa cơm, trong đường làng ngõ phố, và đều là thơ theo nghĩa rộng.

  • Đồng dao: những bài vừa đọc vừa vỗ tay, vừa đếm, vừa chọn người đi trước. Ông bà thường thuộc nhiều bài mà cha mẹ đã quên; nhờ ông bà đọc và chép lại.
  • Ca dao về con vật, cây cỏ, nghề nghiệp: câu ngắn, hình ảnh rõ, rất hợp để con hình dung. Chọn những câu dễ hiểu, giải thích từ cổ khi con hỏi.
  • Câu đố có vần: vừa luyện tai nghe vần, vừa kích con nghĩ. Sau khi đoán, mời con tự đặt một câu đố vần về đồ vật trong nhà.
  • Lời ru của gia đình: mỗi vùng một điệu ru, và lời ru phần nhiều là ca dao lục bát. Con nghe lời ru của bà là nghe nhịp sáu tám trước khi biết tên của nó.
  • Tiếng rao và câu vè quen ở khu mình ở: nhịp rao bán hàng, câu nói vần của người bán, câu khẩu hiệu vui trong nhà. Chỉ ra cho con nghe chỗ có vần.
  • Bài hát thiếu nhi con thuộc: nói lời bài hát không có nhạc để con nghe ra vần, rồi thử đổi lời một câu theo ý con.

Khi đọc ca dao cùng con, bạn sẽ gặp vài câu có nội dung người lớn hoặc quan niệm cũ. Cứ chọn lọc theo tuổi, không cần đọc hết. Mục đích là cho con nghe nhịp và hình ảnh, không phải dạy một bài văn học sử.

Gợi con đặt bài thơ đầu tiên

Bài thơ đầu tiên nên đến nhẹ nhàng, giống như một trò đùa với chữ chứ không phải đề bài. Trình tự dưới đây hợp với trẻ từ khoảng năm tuổi; bé nhỏ hơn thì dừng ở bước hai ba là đủ vui.

  1. Bắt đầu từ tên của con. Hỏi "tiếng nào vần với Bông?" và cùng nhau tìm: bông, chồng, trống, lồng, ống. Ghi các từ ra một tờ giấy như một kho vần.
  2. Ghép một câu có tên con và một từ trong kho. "Bé Bông đánh trống" là đã có một dòng thơ. Đọc to lên, vỗ tay theo nhịp.
  3. Thêm một dòng thứ hai trả lời câu hỏi "rồi sao?" "Bé Bông đánh trống, con mèo chạy vòng." Con sẽ cười vì nghe ra hai dòng nói chuyện với nhau.
  4. Chọn một đề tài nhỏ con đang thích. Con cá trong bể, cơn mưa chiều, bát canh chua. Thơ của trẻ hay khi đề tài thật nhỏ và thật gần.
  5. Đi nhịp bốn chữ. Mỗi dòng bốn tiếng, cuối dòng hai và dòng bốn vần nhau. Nhịp này dễ đếm trên ngón tay và rất gần với đồng dao.
  6. Chép lại và cho con đặt tên bài. Đặt tên là bước con nhìn lại cả bài thơ như một thứ trọn vẹn.
  7. Đọc bài thơ cho một người thân nghe nếu con muốn. Ông bà thường là khán giả nhiệt tình và không chấm điểm.

Nếu con kẹt, bạn đưa ra hai từ để con chọn thay vì đọc sẵn cả câu. Người gợi ý càng lùi lại, bài thơ càng là của con.

Có nên dạy con luật lục bát?

Lục bát là thể thơ quen thuộc nhất của người Việt: một dòng sáu tiếng nối với một dòng tám tiếng, tiếng thứ sáu của dòng sáu vần với tiếng thứ sáu của dòng tám, rồi tiếng thứ tám của dòng tám lại mở vần cho dòng sáu tiếp theo. Ngoài vần còn có luật bằng trắc ở các tiếng chẵn. Với người lớn, nghe thì đơn giản; với trẻ, đếm tiếng và nhận thanh bằng trắc cùng lúc là việc khá khó.

Kinh nghiệm chung là không cần dạy luật trước khi con đã nghe đủ nhiều. Trẻ nghe lời ru, nghe ca dao, đọc thơ sáu tám nhiều lần thì tai sẽ quen nhịp, và có bé tự viết được những dòng gần lục bát mà không cần biết luật. Khi con hỏi "sao câu này nghe hay", lúc đó mới là lúc chỉ cho con thấy tiếng thứ sáu và tiếng thứ sáu vần nhau.

Ở trường, con sẽ học về các thể thơ theo chương trình Ngữ văn; phần luyện viết đúng thể thơ, phân tích bài thơ thuộc về việc học trên lớp. Ở nhà, ưu tiên là giữ cho con cảm giác chơi với chữ. Nếu con viết lục bát lệch nhịp, sai vần, cứ khen điều con đã làm được và để chuyện luật cho lúc con tự muốn.

Sổ thơ chung của cả nhà

Một cách giữ mầm thơ bền lâu là làm một cuốn sổ thơ chung để trên bàn ăn hay cạnh giá sách. Ai trong nhà nghĩ ra câu có vần đều ghi vào, kể cả câu đùa của bố lúc rửa bát hay câu ông nói về thời tiết. Con thấy thơ không phải việc riêng của đứa trẻ "có năng khiếu" mà là thứ cả nhà cùng làm, và vì vậy con bớt ngại khi câu của mình chưa hay.

Sổ chung còn có một tác dụng ít ai nghĩ đến: nó cho phép đối đáp. Bà viết một câu, cháu viết câu đáp lại; mẹ hỏi bằng một câu thơ, con trả lời bằng một câu thơ. Lối đối đáp này rất gần với cách hát đối, đố đáp trong văn hoá dân gian nhiều vùng, và trẻ thường thấy thú vị vì có người chơi cùng.

Một vài quy ước nhỏ giúp sổ sống được lâu: mỗi dòng ghi tên người viết và ngày; không ai gạch xoá câu của người khác; câu nào chưa xong thì để dấu ba chấm cho người sau viết tiếp. Cuối năm, cả nhà đọc lại từ trang đầu. Nhiều gia đình kể rằng đó là buổi tối cười nhiều nhất trong năm, và cũng là lúc con thấy rõ mình đã viết khác đi thế nào.

Đáp lại bài thơ của con mà không chấm điểm

Khi con đưa bài thơ cho bạn đọc, câu nói đầu tiên của người lớn có sức nặng hơn ta tưởng. Bảng dưới gom vài kiểu đáp hay gặp và cách đổi lại cho con muốn viết tiếp.

Câu hay buột miệngCon có thể nghe thànhThử nói thay bằng
"Hay quá, con giỏi nhất!"Lần sau phải hay hơn nữa mới được"Mẹ thích nhất câu con mèo ngủ trên mái tôn nóng"
"Câu này chưa vần, sửa lại đi"Bài thơ của con hỏng rồi"Con muốn tìm một tiếng vần với chữ này không, hay để thế cũng được?"
"Chị con hồi bằng tuổi viết dài hơn"Con thua chị"Bài này dài hơn bài tuần trước của con đấy"
"Viết thơ làm gì, lo học đi"Việc con thích là vô ích"Viết xong bài tập rồi đọc thơ cho bố nghe nhé"
"Để mẹ sửa cho hay hơn"Thơ của mẹ chứ không phải của con"Con đọc to lên xem có chỗ nào con muốn đổi không"

Mẹo nhỏ là luôn nhắc lại đúng một chi tiết trong bài, vì nó cho con thấy bạn đã đọc thật. Lời khen chung chung trôi qua rất nhanh; một chi tiết được nhắc lại thì con nhớ lâu và hiểu điều gì trong thơ mình đáng giữ.

Câu hỏi thường gặp

Con làm thơ toàn vần mà không có nghĩa, có cần chỉnh không?

Không cần vội. Ở tuổi nhỏ, chơi với âm thanh là một giai đoạn thật. Bạn có thể hỏi con hình dung gì khi đọc câu ấy; nhiều khi con sẽ tự thêm nghĩa. Khi lớn hơn, con thường chuyển dần sang chọn từ vì nghĩa mà không cần ai ép.

Bé mấy tuổi thì đọc thơ cho bé nghe được?

Ngay từ khi còn nằm nôi, lời ru và đồng dao đã là thơ. Trẻ sơ sinh chưa hiểu từ nhưng phản ứng với nhịp và giọng. Không có mốc nào là quá sớm, chỉ cần đọc với giọng thoải mái và ngắn vừa sức nghe của con.

Con chép thơ trong sách rồi nói là của mình thì sao?

Trẻ nhỏ chép lại bài thơ mình thích là cách học rất tự nhiên. Bạn chỉ cần nói nhẹ rằng bài này của một tác giả khác, mình ghi tên người ấy bên dưới, còn bài con tự nghĩ thì ghi tên con. Con học được chuyện ghi nguồn mà không bị mắng.

Có nên gửi thơ của con đi dự thi hay đăng báo không?

Đó là quyết định nên có ý của con, và chỉ khi con thật sự muốn. Nhiều trẻ viết vui ở nhà nhưng căng thẳng khi bị đem ra so. Nếu gửi, đọc kỹ thể lệ về quyền sử dụng tác phẩm và ảnh của trẻ; việc này có bài riêng ở mục an toàn và quyền của trẻ.

Con viết thơ buồn, nói về cô đơn, có đáng lo không?

Thơ là chỗ an toàn để trẻ nói ra cảm xúc khó, nên một bài thơ buồn thường là dấu hiệu lành. Bạn hỏi nhẹ điều gì làm con nghĩ đến chuyện đó. Nếu nỗi buồn lặp lại kéo dài, đi kèm thay đổi ăn ngủ, học hành, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên viên tâm lý.

Bố mẹ không biết làm thơ thì có giúp con được không?

Được, vì việc chính của cha mẹ là nghe, đọc cho con nghe và giữ lại bài con viết. Bạn không cần làm thơ hay; thậm chí khi bạn thử viết một câu vụng về, con thấy làm thơ là việc ai cũng thử được và càng muốn tham gia.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138