Sở thích là việc con muốn làm lại; năng khiếu, theo cách cha mẹ thường dùng, là việc con làm được dễ hơn hay nhanh hơn so với mức chung. Hai thứ có thể trùng nhau, nhưng rất thường không. Một bé có thể mê hát dù hát chưa đúng nhạc, và một bé khác giải đố rất nhanh nhưng không hề muốn làm thêm. Nhầm hai khái niệm này dẫn tới những quyết định vội: ép con theo thứ con "có khiếu" mà không thích, hoặc bỏ qua thứ con thích vì cho rằng "không có khiếu".
Với trẻ nhỏ, việc tách bạch năng khiếu khỏi luyện tập, cơ hội và tốc độ phát triển là rất khó, kể cả với người làm nghề. Bài này giải thích vì sao, đưa ra bốn kiểu kết hợp hay gặp giữa thích và làm được, chỉ ra nhãn "có khiếu" và "không có khiếu" ảnh hưởng tới con ra sao, và gợi ý cách nói về con mà không gắn nhãn.
Hai chữ hay bị dùng lẫn trong nhà
Trong các cuộc nói chuyện của phụ huynh, "con có năng khiếu vẽ" và "con thích vẽ" thường được dùng như nhau. Thực ra chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau. Sở thích trả lời câu hỏi con muốn dành thời gian vào đâu. Năng khiếu, theo nghĩa đời thường, trả lời câu hỏi con làm việc đó dễ tới mức nào so với các bạn cùng tuổi.
Sở thích nhìn được tương đối rõ từ bên ngoài: con làm lâu, quay lại, hỏi nhiều. Năng khiếu thì khó thấy hơn nhiều. Một bé năm tuổi vẽ đẹp hơn các bạn có thể vì có khả năng quan sát tốt, nhưng cũng có thể vì ở nhà có sẵn giấy bút từ năm hai tuổi, có chị lớn hay vẽ cùng, hoặc đơn giản vì bé sinh đầu năm nên lớn hơn bạn cùng lớp gần một tuổi. Những yếu tố ấy dễ bị đọc nhầm thành "khiếu".
Giới nghiên cứu cũng không thống nhất về chuyện năng khiếu bẩm sinh chiếm phần bao nhiêu và luyện tập chiếm phần bao nhiêu; câu hỏi đó còn tranh luận, và câu trả lời có lẽ khác nhau tuỳ lĩnh vực. Điều ít ai tranh cãi là ở trẻ nhỏ, cơ hội và thời gian được làm ảnh hưởng rất lớn tới việc con làm được tới đâu. Mà thời gian được làm thì phụ thuộc phần lớn vào việc con có thích hay không.
Vì thế, với cha mẹ ở nhà, sở thích là thứ dễ nắm bắt hơn và hữu ích hơn để bắt đầu.
Bốn kiểu kết hợp giữa thích và làm được
Đặt hai câu hỏi cạnh nhau, ta có bốn tình huống quen thuộc. Các ví dụ dưới đây là ví dụ giả định:
| Tình huống | Ví dụ giả định | Cha mẹ có thể làm gì |
|---|---|---|
| Thích nhiều, làm có vẻ dễ | Bé bảy tuổi mê xếp hình, lắp nhanh, tự nghĩ mẫu mới | Cho thêm vật liệu và thử thách vừa sức; giữ niềm vui, đừng biến thành bài tập |
| Thích nhiều, làm chưa dễ | Bé sáu tuổi thích hát cả ngày nhưng hát lệch tông | Để con hát thoải mái, hát cùng con; kỹ năng sẽ lên theo thời gian con làm |
| Làm dễ, chưa thấy thích | Bé chín tuổi chạy nhanh nhất nhóm nhưng không muốn tập | Không ép; ghi nhận rồi để đó, con có thể quay lại khi lớn hơn hoặc không bao giờ |
| Chưa thích, chưa dễ | Bé tám tuổi không hứng thú gì với nhạc cụ | Bình thường; không phải ai cũng cần mọi thứ, dành chỗ cho việc khác |
Ô thứ hai là ô dễ bị bỏ qua nhất. Cha mẹ thấy con làm chưa tốt nên kết luận "con không có khiếu", trong khi chính sự thích thú mới là thứ giữ con ở lại đủ lâu để giỏi lên. Ô thứ ba thì ngược lại, là ô dễ bị ép nhất, vì người lớn tiếc "cái khiếu" của con.
Không ô nào cố định. Một đứa trẻ có thể chuyển từ ô này sang ô khác sau vài tháng, và đó là chuyện thường.
Vì sao "làm giỏi sớm" chưa nói được nhiều
Trẻ em phát triển không đều. Có bé biết đọc từ bốn tuổi nhưng cầm bút còn vụng, có bé chạy nhảy linh hoạt từ sớm nhưng nói chậm hơn bạn. Một kỹ năng nhô lên sớm hơn mức chung có thể chỉ là thứ tự phát triển riêng của con, các kỹ năng khác sẽ theo kịp sau.
Thêm vào đó là chuyện cơ hội. Trẻ được tiếp xúc nhiều với một việc sẽ làm việc đó tốt hơn, đơn giản vì đã làm nhiều lần. Bé lớn lên trong nhà có người chơi đàn thường quen với âm thanh và nhịp sớm hơn; bé hay theo bố mẹ ra chợ thường nói chuyện với người lạ tự nhiên hơn. Khi nhìn thấy một bé "giỏi sớm", câu hỏi đáng đặt là con đã có bao nhiêu cơ hội làm việc đó.
Cũng có những trẻ thật sự học một thứ nhanh hơn hẳn mức chung. Nhưng ngay cả khi đó, việc con có tiếp tục làm hay không vẫn phụ thuộc vào việc con có thích không, có thấy vui khi làm không. Năng lực không đi kèm hứng thú thường không giữ được lâu.
Vì vậy, thay vì cố đoán con có khiếu hay không, câu hỏi hữu ích hơn cho cha mẹ là: con có muốn làm thêm không, và nhà mình có thể tạo cơ hội cho con làm thêm thế nào.
Nhãn "có khiếu" và "không có khiếu" tác động tới con ra sao
Nhãn "có khiếu" có thể khiến con ngại thử. Một bé quen nghe "con có khiếu vẽ" có thể né những việc khác vì sợ không còn là đứa giỏi. Thậm chí con né cả những bài vẽ khó, vì làm hỏng thì mất danh hiệu. Nhiều nhà tâm lý học giáo dục cho rằng khen trẻ vì "thông minh" hay "có khiếu" dễ làm trẻ sợ sai hơn so với khen nỗ lực và cách làm.
Nhãn "không có khiếu" làm con dừng sớm. Câu "con không có khiếu hát đâu" nói một lần có thể khiến con thôi hát trước mặt người khác nhiều năm. Trẻ tin lời người lớn gần như tuyệt đối, nhất là lời cha mẹ.
Nhãn chia vai trong nhà. Khi "anh có khiếu toán, em có khiếu vẽ", hai đứa trẻ dễ tự giới hạn mình trong vai được giao, và việc so sánh ngầm giữa anh em xuất hiện dù không ai cố ý.
Nhãn biến sở thích thành kỳ vọng. Một khi con đã "có khiếu", người lớn bắt đầu tính lớp học, cuộc thi, kế hoạch. Thứ con làm vì vui trở thành thứ phải làm cho tốt, và niềm vui ban đầu có thể mất.
Nhãn khó gỡ khi con thay đổi. Trẻ lớn lên và đổi sở thích. Nhãn cũ vẫn bám theo trong lời ông bà, họ hàng, khiến con thấy có lỗi khi không còn thích thứ mình từng được khen.
Không cần dịch vụ "đo năng khiếu" để hiểu con
Thị trường có không ít dịch vụ hứa "phát hiện năng khiếu bẩm sinh" cho trẻ, phổ biến nhất là sinh trắc vân tay. Theo hiểu biết hiện nay của y sinh học, vân tay hình thành từ trong bụng mẹ và không có bằng chứng đáng tin nào cho thấy đọc vân tay suy ra được năng khiếu, tính cách hay nghề hợp với trẻ. Các bài trắc nghiệm năng khiếu làm nhanh cho trẻ nhỏ cũng không nên được xem như kết luận về con.
Điều đáng lo không chỉ là tốn tiền. Một tờ kết quả ghi "con thiên về nghệ thuật, yếu tư duy logic" có thể trở thành một cái nhãn in sẵn, nặng hơn cả lời nói vì trông có vẻ khoa học. Cha mẹ có thể vô tình bỏ qua những thứ con thích chỉ vì "kết quả bảo con không hợp".
Thứ thay thế rẻ hơn và đáng tin hơn là thời gian quan sát con ở nhà, cho con thử nhiều việc, và nói chuyện với giáo viên đã quen con. Nếu muốn tìm hiểu kỹ hơn về các dịch vụ đo năng khiếu, trang Trung Tâm Trẻ Em có bài phân tích riêng về chủ đề này.
Một ngoại lệ cần tách bạch: đánh giá phát triển do bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý được đào tạo thực hiện, khi có lo ngại về chậm nói, chậm vận động hay khó khăn học tập, là việc y tế cần thiết, hoàn toàn khác với các dịch vụ "đo năng khiếu" đại trà.
Nói về điều con làm mà không gắn nhãn
Thay câu nhận xét bằng câu mô tả là cách đơn giản nhất. Một vài cặp câu để tham khảo:
- Thay vì "Con có khiếu vẽ quá", thử "Con tô màu bầu trời bằng ba màu xanh khác nhau, sao con nghĩ ra vậy?"
- Thay vì "Con không có khiếu hát đâu", thử "Con thích bài này nhỉ, hát lại đoạn điệp khúc với mẹ nhé."
- Thay vì "Anh giỏi toán, em giỏi vẽ", thử nói riêng với từng con về việc con vừa làm, không đặt hai đứa cạnh nhau.
- Thay vì "Đúng là con nhà nòi", thử "Con tập cái này mấy tuần rồi, giờ con làm được đoạn khó rồi đấy."
- Khi người thân khen bằng nhãn, cha mẹ nên nói thêm một câu mô tả để kéo câu chuyện về việc con đã làm, không cần cãi lại người lớn trước mặt con.
- Với trẻ lớn hơn, hỏi con tự nhận xét: "Con thấy chỗ nào làm vui nhất? Chỗ nào con muốn làm lại?" Con tự gọi tên được sở thích của mình là điều quý hơn mọi nhãn.
Những câu mô tả nghe lúc đầu hơi gượng, nhất là với cha mẹ quen khen nhanh. Sau vài tuần, chúng sẽ thành thói quen, và con sẽ kể cho bạn nhiều hơn vì thấy mình được nhìn kỹ.
Khi nào cần hỏi chuyên gia chứ không phải tìm sở thích
Có những lo lắng của cha mẹ thoạt nhìn là chuyện "con không có khiếu gì", nhưng thực chất là câu hỏi về phát triển. Nếu con chậm nói rõ so với các mốc thông thường, chậm biết đi hay vận động vụng về kéo dài, mất đi kỹ năng đã từng có, rất ít giao tiếp bằng mắt, hoặc khó khăn kéo dài với việc đọc viết khi đã đi học, đó là lúc đưa con đi khám nhi hoặc chuyên khoa phát triển trẻ em.
Khám sớm không có nghĩa là con có vấn đề. Đa số trường hợp bác sĩ chỉ dặn theo dõi thêm. Nhưng nếu cần hỗ trợ, can thiệp sớm thường dễ hơn can thiệp muộn. Đây là việc của y tế, không thuộc phạm vi của sở thích hay năng khiếu, và cha mẹ không nên tự kết luận qua sách báo hay bài trắc nghiệm trên mạng.
Ngược lại, một đứa trẻ phát triển bình thường mà chưa nổi trội ở môn nào thì không có gì cần lo. Phần lớn trẻ em là như vậy, và phần lớn người lớn cũng thế. Sở thích có thể đến muộn, đến từ chỗ không ai ngờ, và vẫn đem lại cho con niềm vui suốt đời.
Câu hỏi thường gặp
Năng khiếu có phải do bẩm sinh không?
Đây là câu hỏi còn tranh luận và câu trả lời có lẽ khác nhau tuỳ lĩnh vực. Có yếu tố cơ thể và di truyền, nhưng môi trường, cơ hội và luyện tập ảnh hưởng rất lớn, nhất là ở trẻ nhỏ. Với cha mẹ, điều làm được ngay là tạo cơ hội cho con thử và làm thêm những việc con thích.
Con thích một thứ mà làm mãi chưa tiến bộ thì có nên khuyên con bỏ?
Không nhất thiết. Nếu con vẫn vui khi làm, việc đó đang có ích cho con dù kết quả chưa đẹp. Tiến bộ ở trẻ thường không đều, có khi đứng yên vài tháng rồi bật lên. Chỉ nên cân nhắc khi chính con thấy buồn, áp lực hoặc muốn dừng.
Con có vẻ làm dễ một việc nhưng không thích, có nên khuyến khích không?
Có thể cho con biết bạn nhận thấy điều đó và để ngỏ cơ hội, nhưng không nên ép. Một việc làm dễ mà không thích thường bị bỏ khi không còn người thúc. Con có quyền chọn dành thời gian cho thứ khác.
Ông bà cứ khen cháu "có khiếu", cha mẹ nên làm gì?
Không cần tranh luận trước mặt con. Cha mẹ nên nói thêm một câu mô tả việc con đã làm để kéo câu chuyện về nỗ lực của con. Khi riêng tư, có thể nhẹ nhàng chia sẻ với ông bà vì sao nhà mình muốn khen cách làm hơn là khen tài.
Sinh trắc vân tay có giúp biết năng khiếu của con không?
Theo hiểu biết khoa học hiện nay, không có bằng chứng đáng tin cho thấy vân tay cho biết năng khiếu hay tính cách. Quan sát con ở nhà, cho con thử nhiều việc và trao đổi với giáo viên là cách đáng tin hơn và không tốn tiền.
Làm sao biết con thích thật hay chỉ thích vì được khen?
Để ý xem con có làm việc đó khi không ai nhìn, không ai khen hay không. Nếu con vẫn tự làm, tự quay lại, đó là thích thật. Nếu con chỉ làm khi có người xem và hỏi liên tục "con giỏi không", có thể con đang cần sự chú ý nhiều hơn là cần việc đó.