Khi con chưa biết viết, bàn tay của cha mẹ có thể làm cây bút cho con. Cách làm rất đơn giản: con kể, bạn chép đúng từng lời, rồi để con vẽ tranh vào chỗ trống. Chỉ sau vài lần, con có trong tay một cuốn truyện mà tên tác giả là chính mình. Với một đứa trẻ bốn năm tuổi, cảm giác "chuyện của con thành sách" mạnh hơn mọi lời khen.
Việc này có tên gọi riêng trong nghề giáo dục mầm non ở nhiều nước, đại ý là người lớn chép theo lời trẻ đọc. Bạn không cần biết thuật ngữ để làm, nhưng cần biết vài nguyên tắc để cuốn truyện thật sự là của con chứ không phải của người lớn. Bài này đi từ cách ngồi, cách chép, cách đóng sách cho đến cách giữ thói quen mà không thành bài tập.
Vì sao chép lời con lại có ích, ngay cả khi con chưa đọc được chữ
Điều đầu tiên con học được là chữ viết giữ lại lời nói. Con nhìn bạn viết, rồi nghe bạn đọc lại đúng câu con vừa nói, và hiểu ra rằng những dấu ngoằn ngoèo trên giấy chứa được giọng của mình. Đó là bài học về ý nghĩa của chữ trước khi học hình dạng của chữ, và nó đến một cách tự nhiên chứ không qua bảng chữ cái.
Thứ hai, con được tách việc nghĩ ra chuyện khỏi việc cầm bút. Ở tuổi mẫu giáo và đầu tiểu học, tay của trẻ còn chậm hơn đầu rất nhiều. Nếu bắt con tự viết mọi thứ, câu chuyện sẽ bị cắt ngắn theo sức tay. Khi bạn chép giúp, con được kể hết độ dài trong đầu, và tài kể chuyện được nuôi riêng, không bị kìm lại vì chữ.
Thứ ba, cuốn truyện chép lại là bằng chứng mà con mở ra xem được. Một năm sau đọc lại, cả nhà sẽ thấy con đã đi một quãng dài: từ những câu "con chó chạy, con chó ăn" đến một chuyện có tên nhân vật, có rắc rối và có cách giải quyết. Đây là cách so con với chính con hôm qua, đúng tinh thần của trang này.
Cách chép một câu chuyện từ đầu đến cuối
Một buổi chép không nên quá mười lăm hai mươi phút với trẻ bốn năm tuổi. Dưới đây là trình tự đã được nhiều gia đình làm quen; bạn chỉnh theo nhịp con.
- Chọn lúc con đang muốn kể. Đừng gọi con ngồi vào bàn bắt "kể một chuyện đi". Hãy bắt lấy lúc con tự lên tiếng, như khi con vừa kể vu vơ về con mèo, và hỏi "để bố viết lại chuyện này nhé?"
- Ngồi cạnh, không ngồi đối diện. Con nhìn thấy tay bạn viết và tờ giấy. Dùng bút dạ đậm, chữ to, viết phần trên của trang để chừa phần dưới cho tranh.
- Chép đúng lời, kể cả chỗ ngô nghê. Con nói "con rồng nó buồn ghê lắm luôn" thì viết y như vậy. Đây là giọng của con, không phải câu văn mẫu.
- Đọc lại từng câu sau khi viết. Chỉ tay theo chữ khi đọc. Con có thể đổi ý, muốn thêm hay bớt, và bạn sửa theo con.
- Hỏi để mở, không hỏi để dắt. Dùng "rồi sao nữa?", "bạn ấy cảm thấy thế nào?" thay vì "hay là con rồng đi tìm mẹ đi?". Câu gợi ý cụ thể dễ biến thành truyện của người lớn.
- Dừng khi con muốn dừng. Chuyện không có hồi kết cũng được. Ghi ngày tháng ở góc trang và hẹn lần sau kể tiếp.
- Mời con vẽ. Phần tranh để con làm toàn quyền, kể cả khi tranh không khớp với lời. Có khi tranh lại kể thêm một đoạn mà lời chưa nói tới.
Nếu con kể nhanh quá, bạn cứ nói thật "chờ bố một chút, tay bố chậm" để con quen với việc người viết cần thời gian. Nhiều bé thích thú khi thấy mình phải đợi người lớn, lần này đến lượt người lớn chậm hơn.
Ví dụ giả định: ba trang truyện của một bé năm tuổi
Để dễ hình dung, đây là một ví dụ giả định. Bé Na năm tuổi, sau buổi chiều ra công viên, kể: "Có một con ốc sên tên là Ốc Chậm. Nó muốn đi xem biển. Nó bò từ sáng tới tối mới tới cái cổng nhà. Nó buồn quá." Mẹ chép nguyên bốn câu lên trang một, đọc lại, chỉ tay theo chữ. Na vẽ một con ốc thật to và một cái cổng thật nhỏ, không khớp tỉ lệ chút nào, nhưng đó là cách Na nói rằng đường đi xa lắm.
Trang hai, mẹ hỏi "rồi sao nữa?". Na nghĩ một lúc rồi kể có con chim sẻ cho Ốc Chậm ngồi trên lưng. Mẹ hỏi "Ốc Chậm thấy thế nào?", Na đáp "nó sợ rơi mà nó vẫn thích". Câu đó mẹ chép y nguyên, vì đó là một câu rất thật về cảm giác vừa sợ vừa thích mà người lớn cũng khó diễn đạt gọn như vậy.
Trang ba, Na bảo con chim mỏi cánh nên thả Ốc Chậm xuống một cái vũng nước, và Ốc Chậm nói "đây là biển của mình". Truyện kết ở đó. Mẹ không thêm câu "và Ốc Chậm học được rằng…". Bìa sách Na tự vẽ, mẹ viết tên truyện theo lời Na: "Ốc Chậm đi biển". Cả buổi mất chừng hai mươi phút, và tối đó Na đòi đọc lại ba lần.
Những cái bẫy khiến cuốn truyện không còn là của con
Sửa câu cho "hay" hơn. Người lớn hay ngứa tay đổi "nó đi đi đi mãi" thành "nó đi rất xa". Mỗi lần sửa như vậy là bớt đi một chút giọng của con. Hãy chép nguyên, phần trau chuốt câu văn để dành cho năm tháng đi học sau này.
Chữa nội dung cho đúng sự thật. Con nói cá voi sống trong cái ao nhà bà, đừng viết thêm ngoặc đơn giải thích. Đây là truyện tưởng tượng, và sự phi lý đôi khi chính là cái duyên của truyện.
Thêm bài học đạo đức ở cuối. Rất nhiều cuốn truyện tự chế kết bằng câu "vì vậy các bạn phải ngoan" mà con không hề nói. Nếu con muốn có bài học, con sẽ tự nói. Nếu không, để truyện kết theo kiểu của con.
Chép xong cất luôn. Cuốn truyện chỉ sống khi được đọc lại. Đặt nó lên kệ sách của con, ngang hàng với sách mua, và đọc nó vào giờ đi ngủ như mọi cuốn khác.
Biến thành bài tập mỗi ngày. Lịch cố định "mỗi tối chép một trang" có thể làm con chán. Nhịp vài lần một tuần, theo hứng của con, thường bền hơn một kế hoạch đều đặn mà con bị kéo vào.
Đóng thành sách: ba cách làm với đồ có sẵn trong nhà
Hình thức không quan trọng bằng việc con cầm được và lật được. Ba cách dưới đây đi từ đơn giản nhất đến cầu kỳ hơn một chút; bạn chọn theo độ dài truyện và sức chơi của con.
| Cách đóng | Vật liệu | Hợp với | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Gấp đôi và kẹp ghim | Ba bốn tờ giấy A4 gấp đôi, một cái dập ghim | Truyện ngắn 6–8 trang, trẻ 3–5 tuổi | Người lớn dập ghim, bẻ kỹ đầu ghim cho khỏi xước tay |
| Khâu gáy bằng chỉ len | Giấy gấp đôi, chỉ len, kim khâu len đầu tù | Truyện dài hơn, trẻ 5–8 tuổi muốn tự làm | Người lớn đục lỗ trước; con luồn chỉ dưới sự kèm của người lớn |
| Bìa cứng từ hộp giấy cũ | Mặt hộp bánh, hộp sữa cắt vuông, băng dính giấy | Cuốn con thích nhất, muốn giữ lâu | Dán gáy bằng băng dính vải; để con tự vẽ bìa và ghi tên tác giả |
| Tập hồ sơ có túi nhựa | Bìa hồ sơ loại cài, túi nhựa trong | Chuyện còn đang viết dở, thêm trang dần | Nhựa che được tranh màu sáp khỏi lem; dễ rút ra đọc lại |
Trang bìa nên có tên truyện do con đặt và dòng "Tác giả: …" ghi tên con. Nếu bạn là người chép, có thể ghi nhỏ ở trang cuối "Bố chép lại theo lời con". Ghi rõ như vậy cũng là dạy con từ sớm rằng ai nghĩ ra thì người đó là tác giả.
Khi con bắt đầu muốn tự viết vài chữ
Đến khoảng năm sáu tuổi, nhiều bé tự đòi viết tên mình lên bìa, rồi một hai chữ trong truyện. Đây là lúc tốt để chia việc: con viết những chữ con muốn viết, bạn viết phần còn lại. Có nhà dùng hai màu bút, chữ của con màu đỏ, chữ của người lớn màu xanh, để sau này nhìn lại thấy rõ phần của con lớn dần lên theo năm tháng.
Chữ con viết sai chính tả hay ngược chiều cũng không cần sửa trong cuốn truyện. Việc tập viết đúng đã có giờ ở lớp và trong vở; cuốn truyện là chỗ con được tự do. Nếu con hỏi "chữ này viết thế nào", bạn trả lời bình thường như trả lời mọi câu hỏi khác, không nhân cơ hội đó giảng thêm.
Cũng có bé không muốn tự viết dù đã biết chữ, vì viết chậm và mỏi tay. Không sao cả. Cứ tiếp tục chép giúp cho đến khi con muốn tự làm. Ép con viết trong khi con đang hứng kể chỉ đổi một việc con thích lấy một việc con ngại.
Giữ cuốn truyện an toàn và riêng tư
Những cuốn truyện chép tay thường chứa nhiều điều về đời sống gia đình: tên người thân, chuyện ở lớp, nỗi sợ, mong ước. Vì vậy hãy coi chúng là đồ riêng của con. Muốn chụp lại để gửi ông bà ở xa thì hỏi con trước, và gửi trong nhóm gia đình thay vì đăng công khai. Đến khi con lớn, chính con sẽ quyết định cuốn nào được cho người khác xem.
Về bảo quản, giấy và màu sáp đều dễ hỏng vì ẩm, nhất là mùa nồm ở miền Bắc hay mùa mưa ở miền Nam. Để sách trong hộp nhựa có nắp, lót một gói hút ẩm, và chụp lại từng trang để có bản dự phòng. Bản chụp lưu trong máy của gia đình, đặt tên thư mục theo năm để sau này dễ tìm.
Khi số cuốn truyện nhiều lên, đừng giữ hết theo cảm tính. Có thể cùng con chọn vài cuốn con thích nhất mỗi năm để giữ bản gốc, phần còn lại giữ bản chụp. Việc cùng chọn cũng là một dịp để con kể lại những chuyện cũ, thấy mình đã đi qua những gì.
Câu hỏi thường gặp
Con mấy tuổi thì bắt đầu chép lời được?
Từ khi con ghép được câu ngắn và thích kể, thường khoảng ba tuổi, bạn đã có thể chép những câu chuyện vài dòng. Trước đó, bạn có thể ghi lại các câu nói ngộ nghĩnh của con vào một cuốn sổ, cũng là một cách lưu giữ lời con.
Có nên thu âm thay vì chép tay không?
Thu âm giữ được giọng nói, rất quý, nhưng con không nhìn thấy chữ. Nhiều nhà làm cả hai: thu âm lúc con kể để khỏi lỡ chi tiết, rồi chép lại sau và đọc cùng con. Bản ghi âm nên lưu riêng trong máy gia đình, không đăng lên mạng.
Con kể nhiều chuyện quá, chép không kịp thì làm sao?
Bạn không cần chép mọi chuyện. Hỏi con chuyện nào con muốn làm thành sách, hoặc chỉ chép đoạn con thích nhất. Những chuyện khác cứ để chúng bay đi như lời nói bình thường; chọn lọc cũng là một phần của việc làm sách.
Con muốn bố mẹ viết câu chuyện theo ý mẹ, có nên không?
Có bé muốn người lớn nghĩ hộ vì ngại hoặc vì chưa quen. Bạn có thể kể một mở đầu thật ngắn rồi trao lại cho con quyết định phần sau. Dần dần con sẽ dám tự nghĩ, và cuốn truyện vẫn ghi con là tác giả chính.
Ông bà ở cùng có giúp chép được không?
Rất nên. Ông bà thường có thời gian và kiên nhẫn hơn, và con thích được kể cho ông bà nghe. Chỉ cần nói trước với ông bà nguyên tắc chép đúng lời con, không sửa câu, không thêm bài học, để cuốn truyện vẫn giữ giọng của cháu.
Trẻ chậm nói có làm được cuốn truyện kiểu này không?
Được, theo cách phù hợp: con chỉ vào tranh, nói một từ, bạn chép một câu ngắn kèm tranh. Cuốn sách lúc đó là công cụ trò chuyện. Nếu con đang được can thiệp ngôn ngữ, hãy hỏi chuyên viên đang theo con cách dùng cuốn sách này cho hợp.