Một vở kịch gia đình chỉ cần một truyện cổ tích con đã thuộc, ba cảnh ngắn, mỗi người một hai vai và khoảng mười phút diễn trong phòng khách. Không cần kịch bản viết sẵn, không cần sân khấu: con kể lại câu chuyện bằng lời của mình, cả nhà chia vai và diễn theo, vụng chỗ nào thì cười chỗ đó.
Bài này đi từ khâu chọn truyện hợp với tuổi con, cách chia vai khi nhà chỉ có ba bốn người, cách dựng "kịch bản không cần viết", lịch tập hai buổi ngắn, cho tới chuyện để con được làm đạo diễn. Phần trang phục tự chế và buổi trình diễn mời ông bà có bài riêng trên trang; ở đây tập trung vào việc dựng vở.
Kịch gia đình khác gì một buổi diễn văn nghệ
Ở trường hay ở lớp năng khiếu, một vở kịch thường có kịch bản cô giáo soạn, vai được phân sẵn, tập nhiều buổi và diễn trước đông người. Kịch gia đình đi theo hướng ngược lại: con tham gia từ lúc chọn truyện, lời thoại do chính con nói ra, người diễn và người xem là cùng một nhóm, và vở kịch có thể đổi kết thúc ngay giữa buổi diễn nếu cả nhà thấy vui.
Vì vậy kịch gia đình hợp với cả những trẻ chưa đọc chữ. Trẻ bốn, năm tuổi kể lại một câu chuyện quen thuộc rất giỏi, chỉ cần người lớn giúp chia thành từng đoạn. Khi đóng vai, con được thử làm con rùa chậm chạp, ông Bụt hiền lành hay chú sói hung dữ, tức là được thử những cảm xúc và tính cách khác mình một cách an toàn.
Nhiều chuyên gia giáo dục mầm non nhắc tới đóng vai như một hoạt động tự nhiên giúp trẻ phát triển ngôn ngữ, trí tưởng tượng và khả năng hiểu người khác. Ở nhà, cha mẹ không cần đặt mục tiêu giáo dục nặng nề; chỉ cần nhớ rằng những buổi kịch vụng về trong phòng khách là lúc con được lắng nghe và được cả nhà cùng chơi với ý tưởng của mình.
Chọn truyện cho vở kịch đầu tiên
Nên chọn truyện con đã nghe nhiều lần, ít nhân vật, có hành động rõ ràng để diễn. Bảng dưới là vài gợi ý quen thuộc, kèm điều cần lưu ý.
| Truyện | Số vai chính | Hợp với | Lưu ý khi dựng |
|---|---|---|---|
| Thỏ và Rùa | 2–3 (Thỏ, Rùa, người dẫn) | Trẻ từ 3–4 tuổi | Hành động chạy, ngủ, bò dễ diễn; cả nhà làm khán giả cổ vũ |
| Ba chú heo con | 4 (ba heo, sói) | Trẻ từ 4 tuổi | Cảnh sói thổi nhà vui nhộn; diễn sói theo kiểu hài hước, không quá doạ trẻ nhỏ |
| Cây khế | 3–4 (anh, em, chim, người dẫn) | Trẻ từ 5 tuổi | Có thể giữ kết thúc nhẹ nhàng, nhấn vào bài học về lòng tham |
| Sự tích dưa hấu | 3 (Mai An Tiêm, vợ, vua) | Trẻ từ 5–6 tuổi | Cảnh trên đảo, trồng dưa dễ làm đạo cụ bằng giấy |
| Chú bé chăn cừu | 3–4 (cậu bé, dân làng, sói) | Trẻ từ 5 tuổi | Nhiều lần chạy ra chạy vào, trẻ nhỏ rất thích hô hoán |
| Tấm Cám | Nhiều vai | Trẻ lớn hơn | Nên dựng phần đầu (cá bống, đi hội); bỏ đoạn kết đáng sợ với trẻ nhỏ |
Con có thể muốn dựng truyện tự bịa hoặc một tập phim hoạt hình đang mê. Cứ để con chọn; nhiệm vụ của người lớn chỉ là giúp câu chuyện có mở đầu, khúc giữa và kết thúc.
Chia vai khi nhà ít người
Một người nhiều vai. Bố có thể vừa là sói vừa là người dẫn chuyện, chỉ cần đổi một món đồ như đội mũ hay quàng khăn. Trẻ rất thích cảnh bố mẹ "biến hình" giữa chừng.
Người dẫn chuyện là vai cứu cánh. Người dẫn chuyện nối các cảnh, kể những đoạn khó diễn, nhắc lời khi ai quên. Người lớn hay đảm nhận vai này trong vở đầu tiên.
Đồ vật cũng là nhân vật. Gấu bông có thể đóng vai chú heo thứ ba, gối ôm làm cây khế. Con điều khiển đồ vật và lồng tiếng, như một buổi diễn rối nhỏ.
Cho con chọn vai trước. Con muốn đóng vai sói thay vì vai chính cũng tốt. Vai "phản diện" thường được trẻ yêu thích nhất vì được làm điều mình không được làm ngoài đời.
Đổi vai sau mỗi lần diễn. Diễn lần hai thì đổi vai cho nhau. Con được thử cả vai thỏ lẫn vai rùa, hiểu câu chuyện từ hai phía.
Ông bà, em bé đều có phần. Ông bà có thể là khán giả đặc biệt được mời lên nói một câu; em bé chưa biết nói có thể là chú cừu ngủ, chỉ cần nằm yên. Ai cũng có mặt trong vở kịch.
Kịch bản không cần viết: từ câu chuyện đến ba cảnh
Với trẻ chưa biết đọc hay mới tập đọc, kịch bản viết sẵn là gánh nặng. Cách làm dưới đây giữ được cấu trúc mà không cần học thuộc:
- Con kể lại câu chuyện cho cả nhà nghe bằng lời của mình. Người lớn chỉ hỏi thêm "rồi sao nữa", không sửa chi tiết.
- Cả nhà chia câu chuyện thành ba cảnh: mở đầu (nhân vật là ai, ở đâu), sự cố (chuyện gì xảy ra), kết thúc (mọi thứ ra sao). Mỗi cảnh ghi một dòng trên tờ giấy nếu cần.
- Với mỗi cảnh, hỏi con: nhân vật này sẽ nói câu gì? Câu con nói ra chính là lời thoại. Không cần nhớ chính xác, mỗi lần diễn con được phép nói khác đi.
- Chọn một câu "đinh" cho mỗi nhân vật, một câu lặp lại dễ nhớ như "Thỏ ơi, chạy thi không?" hay "Heo con ơi, mở cửa ra!". Câu đinh giúp trẻ tự tin vì luôn biết mình sẽ nói gì.
- Đánh dấu chỗ đứng: góc này là nhà, góc kia là rừng, tấm thảm là con sông. Không gian rõ giúp trẻ biết đi đâu khi đổi cảnh.
- Diễn thử một lượt thật chậm, người dẫn chuyện nhắc nhẹ. Xong, hỏi con có muốn đổi gì không.
Nếu con lớn hơn và thích viết, có thể để con ghi lời thoại ra giấy, vẽ thêm tranh minh hoạ. Đó vừa là kịch bản vừa là kỷ vật của gia đình.
Tập hai buổi ngắn, diễn một buổi trọn vẹn
Trẻ nhỏ khó tập trung lâu, nên chia ra hai buổi tập ngắn, mỗi buổi khoảng mười lăm đến hai mươi phút, chẳng hạn tối thứ Sáu và sáng thứ Bảy, rồi diễn chính thức chiều Chủ nhật. Ba lần gặp vở kịch là đủ để con nhớ câu chuyện và hồi hộp chờ buổi diễn.
Buổi tập đầu chỉ cần đi qua câu chuyện, ai đứng đâu, nói câu đinh nào. Buổi tập thứ hai thêm đạo cụ, thêm nhạc nền nếu muốn. Đừng tập đi tập lại một cảnh cho đến khi "đúng"; trẻ sẽ chán và vở kịch mất đi sự tươi tắn.
Khi diễn chính thức, có thể làm một tấm vé bằng giấy cho khán giả, tắt đèn chính, bật đèn bàn chiếu vào góc sân khấu. Những chi tiết nhỏ này tạo cảm giác "có sự kiện", làm con háo hức. Nếu con quên lời, người dẫn chuyện nhắc; nếu con muốn ứng biến một kết thúc khác, cứ để con làm. Vở kịch gia đình không có lời thoại nào là sai.
Sau buổi diễn, cả nhà ngồi lại vài phút: mỗi người kể đoạn mình thích nhất. Câu hỏi "lần sau mình diễn truyện gì" thường là phần thưởng lớn nhất.
Khi vở kịch không như ý: tranh vai, khóc, bỏ giữa chừng
Kịch gia đình không phải lúc nào cũng trôi chảy. Hai anh em cùng muốn làm Thỏ, em bé giành đạo cụ, con đang diễn thì oà khóc vì bố đóng sói "đáng sợ quá", hoặc giữa cảnh hai con tuyên bố không diễn nữa. Những tình huống này rất thường gặp và không có nghĩa là con không hợp với kịch.
Tranh vai thì có thể giải quyết bằng luật đơn giản: diễn hai lần, mỗi người một lượt vai chính; hoặc người chọn truyện thì người kia chọn vai trước. Nói luật trước khi bắt đầu sẽ đỡ cãi nhau hơn là phân xử giữa chừng. Tránh câu "em nhỏ thì nhường em" lặp đi lặp lại, vì anh chị sẽ thấy kịch gia đình là nơi mình luôn thiệt.
Khi con sợ, dừng lại ngay. Người đóng vai đáng sợ bỏ mũ ra, nói bằng giọng bình thường, cho con thấy đó vẫn là bố, là mẹ. Lần sau có thể diễn sói theo kiểu vụng về, buồn cười, hoặc để con đóng vai sói để làm chủ nỗi sợ.
Con bỏ giữa chừng thì cũng không sao. Người dẫn chuyện có thể kể nốt đoạn kết, hoặc cả nhà dừng lại và hẹn diễn tiếp hôm khác. Ép con diễn cho xong vì "đã hứa với ông bà" chỉ khiến lần sau con không muốn bắt đầu. Một vở kịch dở dang vẫn là một buổi tối cả nhà ở bên nhau.
Để con làm đạo diễn
Khi con đã quen với vài vở kịch, hãy thử trao cho con vai đạo diễn. Con chọn truyện, phân vai cho bố mẹ, quyết định ai đứng đâu, khi nào bắt đầu. Trẻ năm, sáu tuổi trở lên thường rất thích quyền này, và cha mẹ sẽ ngạc nhiên vì con có nhiều ý tưởng ra sao.
Làm diễn viên dưới sự chỉ đạo của con là một bài tập kiên nhẫn cho người lớn. Con có thể bắt bố đóng vai cái cây suốt mười phút, hoặc bắt mẹ diễn lại một đoạn năm lần. Cứ làm theo, chỉ góp ý khi con hỏi. Nếu con đòi hỏi quá mức hay chê người khác nặng lời, nhắc nhẹ rằng đạo diễn tốt là người giúp cả đoàn vui vẻ.
Vai đạo diễn đặc biệt hợp với những trẻ có nhiều ý tưởng nhưng ngại đứng diễn. Con vẫn là trung tâm sáng tạo mà không phải đứng trước khán giả. Và đây là lúc con học cách nói ý mình rõ ràng, lắng nghe người khác góp ý, nhường nhịn khi hai người muốn cùng một vai.
Không cần biến điều này thành "định hướng nghề". Con làm đạo diễn vì thấy vui, thế là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì có thể đóng kịch cùng gia đình?
Trẻ khoảng hai, ba tuổi đã thích giả vờ và có thể tham gia vai nhỏ như chú cừu ngủ, con chim bay. Từ bốn, năm tuổi nhiều trẻ đã nhớ được câu chuyện và nói được vài câu thoại. Không có tuổi quá sớm, chỉ cần vai vừa sức.
Con chỉ muốn đóng vai phản diện có đáng lo không?
Thường không đáng lo. Vai sói, vai mụ dì ghẻ cho trẻ cơ hội thể hiện những cảm xúc mạnh như tức giận, ganh tị một cách an toàn trong khung chuyện. Cha mẹ có thể trò chuyện sau buổi diễn về việc nhân vật đó cảm thấy gì, vì sao làm vậy.
Nhà chỉ có mẹ và một con thì có dựng kịch được không?
Được. Mẹ làm người dẫn chuyện và các vai phụ, con làm vai chính, gấu bông và gối ôm đóng thêm vai. Có thể chọn truyện hai nhân vật như Thỏ và Rùa. Khán giả có thể là ông bà qua cuộc gọi video hoặc chính những con thú bông.
Có nên quay video vở kịch gia đình không?
Quay để gia đình xem lại là kỷ niệm đẹp, nhiều trẻ thích xem mình diễn. Nên hỏi ý con trước khi quay, giữ video trong máy hoặc album riêng của gia đình. Trước khi gửi cho người khác hay đăng lên mạng, hãy hỏi con và cân nhắc kỹ.
Con hay đổi kết thúc truyện cổ tích, có cần sửa lại cho đúng không?
Không cần. Đổi kết thúc là dấu hiệu con đang sáng tạo và suy nghĩ về câu chuyện. Cha mẹ có thể hỏi vì sao con muốn kết thúc như vậy, rồi lần sau thử diễn theo bản gốc để so sánh hai cách kể, không phân đúng sai.
Con ngại diễn trước ông bà thì có nên ép không?
Không nên ép. Có thể để con diễn sau một tấm rèm, làm đạo diễn, làm người bật đèn, hoặc chỉ diễn cho bố mẹ xem trước. Tăng dần số khán giả khi con sẵn sàng. Trên trang có bài riêng cho trẻ nhút nhát nhưng thích diễn.