Rối tay có thể làm ngay tại nhà từ một chiếc tất cũ, một túi giấy hay mẩu bìa cứng, và một thùng các-tông khoét lỗ là thành sân khấu. Trẻ từ khoảng ba tuổi đã tham gia được khâu trang trí, từ năm tuổi trở lên nhiều trẻ tự làm gần hết một con rối với sự giúp đỡ của người lớn ở phần cắt, dán.
Bài này đi qua ba loại rối dễ làm nhất, cách làm rối tất từng bước, dựng sân khấu nhỏ, cách điều khiển để con rối có hồn, an toàn vật liệu theo tuổi và vì sao rối là lựa chọn đặc biệt hợp với những trẻ thích diễn nhưng ngại bị nhìn.
Vì sao rối tay hợp với trẻ
Con rối là một "người diễn thay". Khi điều khiển rối, trẻ vẫn được nói, được diễn, được làm khán giả cười, nhưng ánh mắt mọi người hướng vào con rối chứ không phải vào mình. Với trẻ nhút nhát, đó là khác biệt rất lớn. Nhiều trẻ bình thường ít nói lại trò chuyện liên tục khi có một con rối trên tay.
Rối còn nối liền hai tài lẻ: làm thủ công và diễn. Con tự tay làm nhân vật, đặt tên, nghĩ tính cách, rồi đưa nó lên sân khấu. Quá trình đó giúp con gắn bó với câu chuyện mình kể hơn so với cầm một con rối mua sẵn.
Ở Việt Nam, trẻ thường được biết tới múa rối nước với chú Tễu, với những buổi diễn bên mặt ao, hay rối que trong các chương trình thiếu nhi. Rối tay ở nhà là phiên bản nhỏ nhất của nghệ thuật này: không cần nước, không cần buồng trò, chỉ cần một bàn tay và một câu chuyện. Nếu con thích, sau này cha mẹ có thể đưa con đi xem một buổi rối chuyên nghiệp để con thấy rối có thể làm được những gì.
Ba loại rối dễ làm nhất
Mỗi loại rối hợp với một độ tuổi và một kiểu câu chuyện khác nhau. Có thể bắt đầu từ loại đơn giản nhất rồi nâng dần.
| Loại rối | Vật liệu chính | Hợp với (tham khảo) | Ưu điểm và lưu ý |
|---|---|---|---|
| Rối ngón tay | Bìa cứng cắt hình, ống giấy cuộn vừa ngón tay, đầu ngón găng tay cũ | Từ 3 tuổi (người lớn cắt) | Làm nhanh, nhiều nhân vật cùng lúc; nhỏ nên giữ xa tầm tay trẻ dưới 3 tuổi |
| Rối túi giấy | Túi giấy đáy vuông, giấy màu, bút sáp | Từ 3–4 tuổi | Nếp gấp đáy túi thành miệng, mở đóng được; không bền khi gặp nước |
| Rối tất | Tất cũ sạch, vải nỉ, len, cúc lớn hoặc mắt vẽ | Từ 5 tuổi trở lên tự làm phần lớn | Miệng cử động tự nhiên, bền; phần khâu, dán keo nóng do người lớn làm |
| Rối que (thêm) | Hình vẽ trên bìa dán vào que kem, đũa | Từ 4 tuổi | Hợp diễn sau bàn lật nghiêng; đầu que nên bọc băng dính cho tù |
Không cần làm cả bốn loại. Một bộ ba bốn con rối cùng loại cho một câu chuyện là đủ cho cả tháng. Con có thể giữ mãi một con rối yêu thích và cho nó "đóng" mọi câu chuyện.
Làm một con rối tất từng bước
Rối tất là loại phổ biến nhất vì miệng cử động được khi bàn tay mở đóng. Chuẩn bị một chiếc tất cũ đã giặt sạch, vải nỉ hoặc giấy màu, len, keo dán vải, kéo, kim chỉ (người lớn dùng).
- Cho con xỏ tay vào tất, ngón cái ở dưới, bốn ngón ở trên, ấn phần vải giữa vào trong để tạo miệng. Đánh dấu chỗ đặt mắt bằng phấn.
- Cắt một hình bầu dục bằng vải nỉ màu đỏ hoặc hồng làm lòng miệng, người lớn dán hoặc khâu vào phần vải gấp.
- Làm mắt: với trẻ dưới ba tuổi trong nhà, vẽ mắt bằng bút vải hoặc khâu chỉ, không dùng cúc hay mắt nhựa rời. Với trẻ lớn hơn, cúc lớn được khâu chắc.
- Thêm tóc bằng len, tai bằng vải nỉ, râu bằng sợi len ngắn. Để con chọn màu, chọn kiểu; người lớn chỉ giúp phần cắt và cố định.
- Đặt tên cho con rối, hỏi con: bạn ấy bao nhiêu tuổi, thích ăn gì, sợ gì, nói giọng thế nào. Những câu trả lời này là tính cách nhân vật.
- Để keo khô hẳn theo hướng dẫn trên lọ keo trước khi cho con xỏ tay vào diễn.
Không cần đẹp. Một con rối mắt lệch, tóc rối thường có "tính cách" hơn con rối hoàn hảo, và trẻ yêu nó vì đó là đồ mình làm.
Dựng sân khấu rối trong nửa giờ
Sân khấu rối giúp người diễn khuất sau và tạo cảm giác "có buổi diễn". Vài cách dựng nhanh bằng đồ trong nhà:
- Thùng các-tông khoét cửa sổ: thùng to đặt đứng, khoét một ô chữ nhật phía trên làm khung sân khấu, người diễn ngồi phía sau. Con vẽ, dán trang trí mặt trước.
- Bàn lật nghiêng: lật nghiêng một chiếc bàn gấp nhẹ, trùm khăn, người diễn nấp phía sau và đưa rối lên trên mép bàn. Người lớn kiểm tra bàn đứng vững, không đổ.
- Khung cửa và tấm vải: căng một tấm vải ngang khung cửa ở độ cao vai con khi ngồi; người diễn ở phía trong, khán giả ở ngoài.
- Rèm cuộn cửa sổ: hạ rèm đến nửa, diễn ở phần trên.
- Phông nền: vẽ cảnh rừng, biển, làng quê lên tờ giấy lớn hoặc bìa, dán phía sau ô sân khấu; đổi phông khi đổi cảnh.
- Ánh sáng: một chiếc đèn bàn chiếu vào ô sân khấu, tắt đèn trần. Không để đèn nóng sát vải, giấy.
Sau buổi diễn, sân khấu các-tông có thể gấp dẹt cất sau tủ, lần sau dựng lại. Nhiều nhà giữ một chiếc sân khấu như vậy qua nhiều năm.
Điều khiển rối sao cho nhân vật có hồn
Miệng mở theo từng tiếng. Với rối tất, mỗi tiếng nói mở miệng một lần, không mở tung toé. Cho con tập nói chậm "xin chào các bạn" và mở miệng rối theo từng tiếng; đây là bài tập phối hợp tai và tay rất tốt.
Mắt rối nhìn về phía khán giả. Con rối cúi gằm hay ngửa lên trời trông như không ai điều khiển. Nhắc con giữ cổ tay hơi gập để rối "nhìn" người xem, quay sang nhìn rối kia khi nói chuyện với nó.
Rối đang nói thì động, rối nghe thì yên. Khi có hai con rối, con nào đang nói thì cử động, con kia đứng yên lắng nghe. Quy tắc nhỏ này làm cảnh diễn rõ ràng hẳn.
Mỗi nhân vật một giọng. Giọng cao, giọng trầm, nói nhanh, nói chậm, nói lắp bắp vì sợ. Đổi giọng là cách nhanh nhất để khán giả phân biệt nhân vật.
Ra vào sân khấu có chủ đích. Rối không bỗng dưng xuất hiện giữa khung mà "đi lên" từ dưới hoặc "đi vào" từ một bên, ra cũng vậy. Trẻ năm, sáu tuổi trở lên có thể làm được nếu được làm mẫu.
Tay mỏi thì đổi tay. Giơ tay lâu sẽ mỏi. Buổi diễn đầu nên ngắn, vài phút; cho con kê khuỷu tay lên mép sân khấu nếu được.
Con rối nói gì: gợi ý ứng tác khi chưa có câu chuyện
Nhiều trẻ làm xong con rối thì hào hứng, nhưng khi đưa lên sân khấu lại không biết cho nó nói gì. Không cần một câu chuyện hoàn chỉnh ngay. Con rối có thể bắt đầu bằng những tình huống ngắn, ứng tác tại chỗ, rồi dần dần mới ghép thành truyện.
Gợi ý thứ nhất là để rối tự giới thiệu: tên là gì, nhà ở đâu, thích ăn món gì nhất. Gợi ý thứ hai là cho rối gặp một vấn đề nhỏ: làm mất chiếc dép, đói bụng mà tủ lạnh trống, sợ tiếng sấm. Khán giả có thể góp ý cách giải quyết, và con rối thử từng cách. Gợi ý thứ ba là cho hai con rối có tính cách trái ngược gặp nhau, một con nói nhiều và một con ít nói, một con vội vàng và một con chậm rãi; chỉ riêng sự khác nhau đó đã đủ tạo ra nhiều cảnh vui.
Cha mẹ cũng có thể cầm một con rối và trò chuyện với rối của con. Người lớn nên để rối của mình hơi vụng về, hay quên, hay hỏi, để rối của con được làm người giải thích, người giúp đỡ. Trẻ rất thích cảm giác mình là người biết nhiều hơn.
Sau vài lần ứng tác, những tình huống con thích nhất sẽ tự lặp lại. Lúc đó có thể nối chúng thành một câu chuyện có đầu có cuối, ghi vài dòng nhắc trên tờ giấy dán sau sân khấu, và mời cả nhà tới xem buổi diễn rối chính thức.
An toàn vật liệu theo tuổi
Rối được làm từ những vật liệu nhỏ, sắc hoặc nóng, nên phần an toàn cần được nghĩ trước. Với nhà có trẻ dưới ba tuổi, kể cả khi người làm rối là anh chị lớn hơn, không dùng cúc nhỏ, mắt nhựa rời, hạt cườm, kim băng, vì trẻ nhỏ có thể cho vào miệng và bị hóc. Mắt rối nên vẽ hoặc khâu chỉ; các chi tiết dán phải được kiểm tra lại xem đã chắc chưa trước khi đưa cho em bé cầm.
Kéo cho trẻ nên là kéo đầu tròn dành cho trẻ em. Phần cắt bìa cứng dày, cắt vải nỉ nhiều lớp do người lớn làm. Súng bắn keo nến nóng chỉ người lớn dùng, đặt xa mép bàn, rút điện ngay khi xong; keo nóng gây bỏng rất nhanh. Với trẻ, dùng hồ dán giấy hoặc keo sữa.
Tất cũ, vải vụn nên được giặt sạch trước khi làm, nhất là khi con có cơ địa dị ứng. Len, sợi dài trên rối cần cắt ngắn và cố định chắc, tránh tạo thành vòng dây có thể quấn vào cổ hay ngón tay em bé.
Khi dựng sân khấu, kiểm tra thùng, bàn đứng vững; đèn không chạm vào giấy, vải; dây điện đèn không chạy ngang lối đi. Cất dụng cụ cắt dán ngay sau buổi làm rối, trước khi chuyển sang diễn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi có thể tự làm rối tay?
Trẻ khoảng ba tuổi có thể tham gia trang trí như dán giấy, tô màu cho rối túi giấy. Từ năm tuổi, nhiều trẻ tự làm được phần lớn rối túi giấy, rối que, chỉ cần người lớn giúp phần cắt. Rối tất cần khâu, dán keo nóng thì người lớn làm phần đó.
Con nhút nhát có nên bắt đầu diễn bằng rối không?
Rối là lựa chọn rất hợp với trẻ nhút nhát vì con nấp sau sân khấu, khán giả nhìn con rối. Có thể bắt đầu bằng việc con dùng rối nói chuyện với một mình mẹ, rồi tăng dần số người xem khi con thấy thoải mái.
Có cần mua rối làm sẵn không?
Không bắt buộc. Rối tự làm thường gắn bó với con hơn. Nếu gia đình muốn mua thêm, nên chọn loại vải mềm, không có chi tiết nhỏ rời ra được, phù hợp với tuổi của em nhỏ nhất trong nhà.
Con chỉ thích làm rối, không thích diễn thì sao?
Hoàn toàn bình thường. Làm rối là một tài lẻ thủ công đáng quý. Con có thể làm rối để tặng em, làm cả bộ nhân vật, hoặc làm đạo diễn để người khác diễn. Không cần ép con phải lên sân khấu.
Có thể dùng rối để nói chuyện với con về chuyện khó không?
Nhiều cha mẹ thấy con dễ mở lòng hơn khi nói chuyện với một con rối, ví dụ về chuyện ở trường hay nỗi sợ. Cha mẹ có thể dùng rối hỏi han nhẹ nhàng, nhưng không dùng rối để tra hỏi hay ép con kể. Nếu con có dấu hiệu lo âu kéo dài, nên hỏi ý kiến chuyên gia.
Nên kể truyện gì cho buổi diễn rối đầu tiên?
Chọn truyện có hai, ba nhân vật, hành động đơn giản và con đã thuộc, như một truyện ngụ ngôn hay một câu chuyện tự bịa về các con vật trong nhà. Buổi đầu chỉ cần vài phút, có lời chào khán giả và lời tạm biệt là đủ trọn vẹn.