Một đứa trẻ mê nấu nướng thường không nói ra bằng lời mà bằng cách cứ quanh quẩn trong bếp: đòi khuấy nồi, đòi nếm, hỏi vì sao trứng chín lại trắng, tự bày bát đĩa ra sàn làm quán ăn. Đó là một tài lẻ thật, gồm nhiều thứ cùng lúc: tò mò về mùi vị, thích làm bằng tay, thích làm ra thứ người khác dùng được. Cách nuôi nó ở nhà không cần lớp học hay dụng cụ đắt tiền, chỉ cần cha mẹ chịu nhường cho con một phần việc thật và chịu chậm lại.
Mục từ này bàn ba việc: niềm mê nấu nướng thường lộ ra thế nào, làm sao giao cho con trọn một món thay vì chỉ sai vặt, và giữ niềm vui ấy ra sao khi con lớn lên. Bảng việc bếp chia theo từng tuổi đã có nhiều nơi viết; ở đây đi vào chỗ ít người bàn: biến việc phụ bếp thành tác phẩm của riêng con.
Niềm mê nấu nướng thường lộ ra qua những dấu hiệu nào
Con nán lại khi người lớn nấu. Trẻ không mê thì vào bếp lấy nước rồi đi. Trẻ mê thì đứng xem lâu, hỏi đang cho gì vào, vì sao phải chờ nước sôi, vì sao hành phi lại thơm. Câu hỏi về quy trình nhiều hơn câu hỏi về món ăn là một dấu hiệu đáng để ý.
Con bắt chước bằng đồ của mình. Một số trẻ dựng bếp tưởng tượng bằng nồi nhựa, nắp hộp, lá cây ngoài sân, rồi mời cả nhà "ăn thử". Chuyện này rất phổ biến ở trẻ mẫu giáo, nên nó chưa nói lên tài lẻ gì; nhưng khi con giữ thói quen đó nhiều tháng và ngày càng bày vẽ công phu, đó là chỗ để mở cửa bếp thật.
Con để ý mùi vị và nói ra được. Có trẻ nhận ra hôm nay canh "mặn hơn hôm qua", hay hỏi vì sao món của bà khác món của mẹ. Đây là khả năng chú ý đến cảm giác, không cần gọi tên gì to tát, chỉ cần cha mẹ hỏi lại con cảm thấy thế nào.
Con thích phục vụ người khác. Nhiều đứa trẻ thích nấu vì được thấy người khác ăn ngon. Con tự bưng nước mời khách, tự xếp đĩa cho ông bà. Niềm vui đến từ người ăn khác với niềm vui đến từ việc làm, và nhận ra con nghiêng về phía nào giúp bạn giao việc hợp hơn.
Không có dấu hiệu nào cũng không sao. Trẻ chưa thích bếp lúc năm tuổi có thể thích lúc mười tuổi, và ngược lại. Những dấu hiệu trên chỉ để cha mẹ mở thêm một cánh cửa, không phải để kết luận con "có khiếu" hay "không có khiếu".
Từ phụ bếp đến làm trọn một món: vì sao khác nhau
Phần lớn trẻ vào bếp ở vai người phụ: nhặt rau, đập trứng, rửa cà chua, rồi người lớn làm tiếp. Vai đó tốt cho giai đoạn đầu, nhưng một đứa trẻ thật sự mê nấu sẽ sớm chán vì không bao giờ thấy món ăn là của mình. Bước nâng cấp quan trọng nhất là giao cho con trọn một món: con chọn, con chuẩn bị, con làm, con bày, con mời; người lớn chỉ làm những công đoạn nguy hiểm và đứng cạnh.
Trọn một món không có nghĩa là món khó. Với trẻ bốn năm tuổi, đó có thể là đĩa dưa leo cà chua xếp hình bông hoa, bát sữa chua trộn trái cây, hay ổ bánh mì phết bơ kẹp trứng mà người lớn đã luộc sẵn. Với trẻ lớn hơn, có thể là trứng chiên, canh rau đơn giản, hay nồi cơm bằng nồi điện. Điều làm nên giá trị là con đi hết một vòng từ ý tưởng tới đĩa ăn trên bàn.
Khi được làm trọn, trẻ học được những thứ việc phụ không dạy: lên kế hoạch xem cần gì, sắp thứ tự công đoạn, chờ đợi, xử lý khi hỏng. Một đĩa trứng chiên hơi cháy mà con tự làm thường được con nhớ lâu hơn mười lần đập trứng giúp mẹ. Đó cũng là lúc trẻ bắt đầu có "món của con", một thứ để tự hào mà không cần ai chấm điểm.
Giao cho con trọn một món: cách làm một buổi đầu tiên
Lần đầu nên chọn ngày cuối tuần, không phải bữa tối vội sau giờ làm. Cả buổi có thể dài gấp ba lần bình thường, và đó là chuyện bình thường.
- Cho con chọn món trong ba gợi ý. Bạn đưa ra ba món vừa sức, con chọn một. Trẻ chọn thì trẻ có trách nhiệm hơn với món đó.
- Cùng con kể lại các bước bằng lời. Con chưa biết đọc thì bạn vẽ các bước thành hình đơn giản trên giấy: quả trứng, cái bát, cái chảo. Con biết đọc thì con tự viết.
- Chuẩn bị đủ đồ trước khi bật bếp. Đây là thói quen của người nấu chuyên nghiệp và rất hợp với trẻ: bày mọi thứ ra mâm, kiểm đủ rồi mới bắt đầu.
- Chia rõ phần của con và phần của người lớn. Ví dụ: con đập trứng, đánh trứng, nêm một chút nước mắm; người lớn đặt chảo lên bếp, đổ dầu, lật trứng nếu con còn nhỏ. Nói rõ từ đầu để con không tự với lấy chảo.
- Để con bày đĩa theo ý con. Đĩa có thể lộn xộn, có thể quá nhiều rau thơm. Đừng sửa lại.
- Con mời cả nhà và nghe nhận xét. Nhận xét nên nói về cảm giác và cách làm: "trứng mềm, mẹ thích chỗ hành thơm", không nói "giỏi nhất nhà".
- Cùng dọn bếp. Rửa bát, lau bàn là một phần của nấu ăn, không phải hình phạt sau đó.
Lần thứ hai làm lại đúng món đó thường nhanh hơn hẳn, và con sẽ tự đề xuất thay đổi: thêm cà chua, bớt hành. Đó là lúc con bắt đầu sáng tạo trên nền đã vững.
Những món hợp để trẻ làm trọn ở nhà
Các món dưới đây không cần dao sắc hay chiên ngập dầu, phần nguy hiểm người lớn làm thay được dễ dàng. Bạn chọn theo khẩu vị nhà mình.
- Gỏi cuốn rau và tôm luộc sẵn: con nhúng bánh tráng, xếp rau, cuộn. Tay càng khéo càng cuốn chặt, rất hợp với trẻ thích làm bằng tay.
- Bánh mì kẹp: trứng đã luộc, dưa leo, chả lát sẵn; con phết, xếp, ép. Món này cho con quyết định gần như mọi thứ.
- Sữa chua trộn trái cây: chuối, đu đủ chín mềm cắt bằng dao nhựa; con trộn, rắc thêm ngũ cốc.
- Trứng hấp nồi cơm điện: con đánh trứng, nêm, cho vào bát; người lớn đặt vào nồi và lấy ra khi nóng.
- Canh rau ngót hoặc cải: con nhặt rau, rửa, đong nước bằng cốc; người lớn lo phần nồi sôi.
- Nồi cơm điện: đong gạo, vo gạo, đong nước theo vạch. Việc nhỏ nhưng cả nhà ăn, trẻ thấy mình có ích thật.
Nếu nhà có người dị ứng trứng, tôm, sữa hay đậu phộng, hãy dạy con điều đó như một phần của việc nấu: đầu bếp nào cũng phải biết ai ăn được gì. Đây là bài học về người khác chứ không chỉ về món ăn.
Sổ món ăn của con: lưu giữ mà không biến thành bảng thành tích
Một cuốn sổ nhỏ ghi lại các món con đã làm là cách lưu giữ rất hợp với tài lẻ này. Mỗi trang một món: ngày làm, con làm cho ai, con thích gì, lần sau muốn đổi gì. Trẻ chưa biết viết thì con vẽ, bạn chép lời con. Sau một năm, cuốn sổ trở thành câu chuyện về chính con: từ đĩa dưa leo xếp hình tới bát canh đầu tiên.
Cần tránh biến cuốn sổ thành bảng sao, bảng điểm hay bảng "món ngon nhất". Ghi nhận nên dựa trên điều con học được và cảm xúc của bữa ăn, không dựa trên mức độ giỏi. Nếu con có anh chị em cũng vào bếp, mỗi người một cuốn riêng, không đặt cạnh nhau để so.
Ảnh chụp món ăn của con có thể dán vào sổ hoặc giữ trong máy của gia đình. Nếu muốn đăng lên mạng, hãy hỏi ý con trước, nhất là khi trong ảnh có mặt con, và tránh lộ thông tin như trường học, nhà ở. Phần quyền hình ảnh của trẻ có mục riêng trên trang.
Khi nào nên mở rộng, khi nào nên dừng lại
Sở thích nấu ăn có lúc lên lúc xuống. Bảng dưới gợi ý cách đọc một vài tình huống thường gặp, không phải quy tắc cứng.
| Tình huống | Có thể đang xảy ra gì | Cách phản hồi gợi ý |
|---|---|---|
| Con đòi làm món khó vượt sức | Con thấy món đó trên video hoặc ở nhà người quen | Tách món thành phần con làm được, người lớn làm phần còn lại; hẹn làm cả món khi con lớn hơn |
| Con bỏ bếp vài tuần | Có sở thích mới, hoặc mệt vì học | Không nhắc, không trách; để ngỏ lời mời vào cuối tuần |
| Con chỉ thích bày đĩa, không thích nấu | Thiên về phần trình bày, thẩm mỹ | Giao cho con khâu bày món cho cả nhà, đó cũng là một phần của bếp |
| Con giận khi món hỏng | Kỳ vọng cao vào bản thân | Kể chuyện người lớn cũng từng làm hỏng; cùng tìm nguyên nhân, không vội làm lại thay con |
| Con muốn học lớp nấu ăn | Muốn đi xa hơn những gì nhà làm được | Có thể tìm hiểu lớp kỹ năng cho trẻ; cách chọn lớp đã có ở các trang về trung tâm |
Điểm chung của các cách phản hồi trên là giữ cho căn bếp là nơi con thấy an toàn để thử, không phải nơi con bị đánh giá.
An toàn là phần của niềm vui, không phải rào chắn
Không có tài lẻ nào ở nhà cần người lớn kèm sát như nấu ăn. Bếp gas, bếp từ, nồi nước sôi, dầu nóng, dao, máy xay đều có thể gây tai nạn nghiêm trọng cho trẻ. Nguyên tắc chung: trẻ nhỏ không đứng sát mặt bếp đang nóng, không tự nhấc nồi có nước sôi, không cầm dao sắc khi chưa được dạy, và luôn có người lớn trong bếp. Phần phòng bỏng và dạy cầm dao có mục từ riêng trên trang.
Một số việc tưởng vô hại nhưng nên tránh: cho trẻ nếm bột mì sống hoặc hỗn hợp có trứng sống, vì bột sống và trứng sống có thể mang vi khuẩn gây ngộ độc; để trẻ cắm, rút phích máy xay; để trẻ dùng ghế đứng không vững. Một chiếc bục đứng chắc chân, có thành vịn, an toàn hơn nhiều so với ghế nhựa.
Khi có tai nạn như bỏng lan rộng, chảy máu không cầm, trẻ khó thở sau khi ăn, hãy gọi 115 hoặc đưa con đến cơ sở y tế gần nhất. Nói về an toàn với con theo kiểu luật của đầu bếp: đầu bếp giỏi là đầu bếp không bị thương, chứ không phải đầu bếp làm nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Con mấy tuổi thì có thể làm trọn một món?
Trẻ bốn năm tuổi đã làm trọn được những món không cần lửa như bánh mì kẹp, sữa chua trộn trái cây, đĩa rau xếp hình. Món cần nấu chín thì con làm phần chuẩn bị, người lớn lo phần bếp. Mốc tuổi chỉ để tham khảo, quan trọng là con đã quen luật an toàn trong bếp chưa.
Con mê nấu ăn nhưng ăn rất kén, có lạ không?
Không lạ. Nhiều trẻ thích quy trình nấu hơn thích ăn. Có những trẻ chịu nếm món mới hơn khi tự tay làm, nhưng điều này không đúng với mọi trẻ, nên đừng dùng việc nấu để ép con ăn. Nếu lo về dinh dưỡng hay cân nặng của con, hãy hỏi bác sĩ nhi.
Có nên để con xem video nấu ăn trên mạng không?
Có thể xem cùng con, chọn video có người lớn nấu với nhịp chậm, rõ ràng. Cần nói với con rằng nhiều video dùng dụng cụ và động tác không an toàn cho trẻ, và không tự làm theo khi không có người lớn. Nên tránh các thử thách nấu ăn lan truyền có lửa, nước sôi.
Con làm bếp bừa bộn quá, có nên cấm không?
Bừa bộn là một phần tự nhiên khi trẻ học. Thay vì cấm, hãy trải khăn hoặc mâm lớn để giới hạn vùng làm việc, và đưa khâu dọn dẹp vào cuối mỗi buổi như một phần của món ăn. Sau vài lần, phần lớn trẻ tự gọn gàng hơn.
Con trai thích nấu ăn, ông bà nói không nên, phải làm sao?
Nấu ăn là kỹ năng sống của mọi người, không phân trai gái. Bạn có thể mời ông bà ăn món con làm và kể lại con đã làm thế nào, thường cách này thuyết phục hơn tranh luận. Điều quan trọng là con không cảm thấy sở thích của mình là điều đáng xấu hổ.
Có nên đưa con đi thi nấu ăn cho trẻ em không?
Nếu con thật sự muốn và hiểu rằng thi có thể không được giải, con có thể tham gia cho biết. Nhưng tài lẻ nấu ăn lớn lên tốt nhất trong bữa cơm gia đình, không cần thi để chứng minh. Bạn chỉ cần theo dõi xem con còn vui với việc nấu hay bắt đầu chỉ lo kết quả.