Trẻ có thể học cầm dao ở nhà khi đã ngồi hoặc đứng vững ở bàn bếp, nghe và làm theo được hướng dẫn hai ba bước, và có người lớn đứng sát bên. Ở nhiều gia đình, con bắt đầu bằng dao nhựa có răng cưa để cắt chuối, dưa leo lúc khoảng ba bốn tuổi, rồi chuyển dần sang dao thật nhỏ khi tay đã quen. Không có mốc tuổi chung cho mọi trẻ; điều quyết định là con đã nắm luật hay chưa.
Cầm dao là bước ngoặt với một đứa trẻ thích bếp: từ chỗ chỉ được nhặt rau, con được tự tay biến một quả dưa thành những lát đều. Mục từ này hướng dẫn cha mẹ chọn dao, dạy hai tư thế bàn tay căn bản, dựng những luật đơn giản quanh cái thớt, và biết xử lý khi lỡ đứt tay.
Vì sao nên dạy chứ không cấm mãi
Nhiều gia đình giấu dao khỏi tầm mắt trẻ suốt tuổi tiểu học, rồi tới khi con mười hai mười ba tuổi tự cầm dao gọt trái cây mà chưa ai chỉ cách. Đó lại là lúc dễ đứt tay nhất: tay đã khoẻ, động tác nhanh, nhưng không có tư thế đúng. Dạy sớm, chậm và có người kèm thường an toàn hơn để con tự mò.
Với trẻ thích nấu, dao còn mở ra một loạt việc mới: cắt trái cây cho cả nhà, thái rau cho nồi canh, cắt bánh mì kẹp. Khi được tin giao một dụng cụ người lớn hay dùng, nhiều trẻ cẩn thận hơn hẳn bình thường. Cảm giác được tin tưởng ấy là một phần quan trọng của việc nuôi dưỡng tài lẻ.
Cũng nên nói với con từ đầu rằng dao không phải đồ để nghịch. Một đứa trẻ được giải thích vì sao lưỡi dao nguy hiểm, được nhìn người lớn dùng nó bình tĩnh và có quy tắc, thường bớt tò mò vụng trộm hơn đứa trẻ chỉ nghe câu "không được đụng vào". Lời cấm không kèm lý do khiến vật bị cấm trở nên hấp dẫn; lời giải thích kèm việc làm thật khiến nó trở thành dụng cụ bình thường, có chỗ, có giờ, có người kèm.
Tuy vậy, dạy không có nghĩa là thả. Dao là dụng cụ có thể gây thương tích thật, nên mọi buổi học trong vài tháng đầu đều cần người lớn đứng cạnh, mắt nhìn tay con, không vừa dạy vừa xem điện thoại hay nấu món khác. Nếu hôm đó bạn bận, cứ giao con việc khác không cần dao, như nhặt rau, đong gạo hay bày đĩa.
Chọn dao theo từng giai đoạn
Dao cho trẻ không cần mua bộ đắt tiền. Điều quan trọng là cỡ lưỡi vừa tay con, cán không trơn, và loại dao hợp với độ khéo hiện tại. Bảng dưới là gợi ý chung, bạn điều chỉnh theo con.
| Giai đoạn | Loại dao gợi ý | Cắt được gì |
|---|---|---|
| Mới làm quen | Dao nhựa có răng cưa, dao ăn bằng kim loại cùn | Chuối, dưa hấu đã bỏ vỏ, bánh mì mềm, đậu phụ, trứng luộc |
| Đã quen tư thế tay | Dao nhựa cứng hơn hoặc dao lưỡi răng cưa nhỏ bằng kim loại thiết kế cho trẻ | Dưa leo, cà chua, nấm, trái cây mềm |
| Tay vững, nắm luật | Dao thật lưỡi ngắn, sắc vừa phải, người lớn kèm sát | Cà rốt luộc, khoai đã hấp, rau thơm, thịt đã nấu chín |
| Lớn hơn, đã có kinh nghiệm | Dao bếp nhỏ của gia đình, người lớn vẫn ở trong bếp | Phần lớn nguyên liệu thông thường, trừ đồ cứng như bí đao sống, xương |
Một điều nghe ngược nhưng đúng: dao quá cùn có thể nguy hiểm hơn dao sắc vừa, vì trẻ phải ấn mạnh và lưỡi dễ trượt khỏi mặt quả. Khi đã chuyển sang dao kim loại, hãy chọn loại cắt ngọt với lực nhẹ.
Hai tư thế bàn tay cần dạy trước tiên
Tư thế "cây cầu". Dùng khi cắt đôi một quả tròn như cà chua, quả trứng luộc. Tay không cầm dao đặt trên quả, ngón cái một bên, các ngón kia một bên, tạo thành vòm như cây cầu. Lưỡi dao đi qua bên dưới cây cầu, không bao giờ cắt chéo về phía ngón tay. Đây là tư thế dễ dạy nhất cho trẻ nhỏ.
Tư thế "móng vuốt". Dùng khi thái lát. Tay giữ nguyên liệu co các ngón lại như móng vuốt con mèo, đầu ngón tay giấu vào trong, đốt ngón tay hướng về phía lưỡi dao. Khi thái, mặt lưỡi dao tựa nhẹ vào đốt ngón tay, nên dù dao đi xuống cũng không chạm đầu ngón. Tư thế này cần nhiều lần lặp mới thành phản xạ.
Tay cầm dao. Cầm chắc cán, cả bàn tay nắm, ngón trỏ không duỗi lên sống dao khi con còn chưa quen. Mũi dao hướng xuống thớt, không chĩa về người khác.
Cách dạy bằng tay không trước. Trước khi đưa dao, cho con tập tư thế cây cầu và móng vuốt bằng tay không trên một quả chuối. Bạn đọc tên tư thế, con làm theo. Khi con làm đúng mà không cần nhìn bạn, lúc đó mới đưa dao.
Luật của cái thớt: những điều cả nhà cùng giữ
Phần lớn tai nạn không đến từ lưỡi dao mà từ những chuyện xung quanh: thớt trượt, nguyên liệu lăn, dao để sai chỗ. Hãy biến các điều dưới đây thành "luật của thớt" và nhắc ngắn gọn mỗi lần.
- Thớt không được trượt. Lót dưới thớt một chiếc khăn ẩm gấp đôi hoặc tấm lót cao su. Thớt cập kênh là thớt nguy hiểm.
- Mặt phẳng nằm xuống. Cắt đôi nguyên liệu tròn trước (người lớn làm nếu cần), rồi đặt mặt phẳng xuống thớt để nó không lăn.
- Mắt nhìn dao khi dao đang chạy. Có ai gọi thì đặt dao xuống rồi mới quay đầu.
- Dao đặt nằm, lưỡi quay vào trong. Không để dao chìa ra mép bàn, không để dao chìm trong chậu nước rửa bát.
- Không đuổi theo dao rơi. Dao rơi thì lùi lại, để nó rơi hẳn.
- Không vừa cầm dao vừa đi. Muốn đưa dao cho người khác thì đặt lên bàn, người kia tự cầm lên.
- Tay ướt, tay dính dầu thì lau khô trước. Cán trơn là cán dễ tuột.
Những luật này nên áp dụng cho cả người lớn trong nhà. Trẻ học bằng mắt nhiều hơn bằng tai: nếu bố mẹ vừa thái vừa nói chuyện điện thoại, con sẽ làm y như vậy.
Buổi học dao đầu tiên trong mười lăm phút
Buổi đầu nên ngắn, dừng khi con còn muốn làm tiếp. Mười lăm phút với một quả chuối và một quả dưa leo là đủ.
- Rửa tay, lau khô, buộc tóc nếu tóc dài, xắn tay áo.
- Đặt thớt có lót khăn ẩm trên bàn có chiều cao ngang thắt lưng của con, hoặc cho con đứng trên bục vững.
- Ôn lại tư thế cây cầu và móng vuốt bằng tay không.
- Đưa dao nhựa, cho con cắt chuối thành khoanh bằng tư thế móng vuốt. Nhắc ngắn: "móng vuốt, dao tựa đốt ngón".
- Người lớn cắt đôi quả dưa leo theo chiều dọc, đặt mặt phẳng xuống; con thái lát.
- Con xếp lát dưa, khoanh chuối ra đĩa theo ý mình.
- Con rửa dao bằng cách cầm cán, lau lưỡi bằng miếng rửa theo hướng từ sống dao ra, không vuốt tay dọc lưỡi; người lớn cất dao.
Sau buổi đầu, mỗi tuần vài lần là đủ để tay con quen. Đừng tăng tốc. Tốc độ đến sau độ chính xác, ở người lớn cũng vậy.
Lỡ đứt tay: sơ cứu và khi nào cần đi khám
Dù cẩn thận đến đâu, vết cắt nhỏ vẫn có thể xảy ra. Với vết đứt nông: rửa vết thương dưới vòi nước sạch, dùng gạc hoặc khăn sạch ấn trực tiếp lên vết thương vài phút cho máu ngừng, rồi băng lại. Giữ bình tĩnh, vì trẻ nhìn phản ứng của người lớn để biết mức độ nghiêm trọng.
Cần đưa con đến cơ sở y tế khi: máu chảy nhiều, ấn chặt khoảng mười phút vẫn không ngừng; vết cắt sâu, há miệng, thấy lớp mỡ hoặc mô bên dưới; vết cắt ở đầu ngón tay mà con không cử động hoặc không cảm nhận được bình thường; vết thương bẩn do dao đã dùng cắt thịt sống, hoặc sau vài ngày sưng đỏ, nóng, chảy mủ. Mất máu nhiều hoặc con choáng váng thì gọi 115. Có cần tiêm phòng uốn ván hay không là việc của nhân viên y tế quyết định dựa trên lịch tiêm của con.
Trong nhà nên có sẵn một hộp sơ cứu nhỏ đặt ở chỗ người lớn lấy nhanh: gạc vô khuẩn, băng dính y tế, băng cá nhân, dung dịch sát khuẩn, kéo nhỏ. Cho con biết hộp ở đâu và dùng để làm gì, nhưng việc mở và dùng là của người lớn. Biết rằng nhà đã chuẩn bị sẵn cũng giúp người lớn bình tĩnh hơn khi có chuyện.
Sau khi băng xong, đừng cấm con đụng dao từ đó. Ngồi lại cùng con xem lúc ấy tay đặt sai chỗ nào, rồi hôm sau cho con cắt lại một quả chuối. Một vết đứt nhỏ thường dạy con nhớ tư thế móng vuốt kỹ hơn mọi lời nhắc.
Kéo, dụng cụ bào, máy xay: những thứ cũng cần dạy riêng
Kéo bếp thường an toàn hơn dao với trẻ nhỏ khi cắt rau thơm, hành lá, rong biển. Dạy con cầm kéo mũi hướng xuống, cắt ra xa người. Bàn bào rau củ thì ngược lại, nguy hiểm hơn vẻ ngoài: lưỡi bào sắc và khi củ còn nhỏ, ngón tay rất dễ trượt vào lưỡi. Nhiều người lớn đã bị thương vì bàn bào, nên trẻ nhỏ không nên tự dùng.
Dụng cụ gọt vỏ dạng lưỡi kép (dao bào vỏ) có thể cho trẻ lớn dùng với cà rốt, dưa leo, kèm luật: gọt ra xa thân người, tay giữ ở đầu củ phía trên. Máy xay, máy ép, máy đánh trứng điện thì trẻ chỉ bấm nút khi người lớn đã lắp, đậy nắp và rút điện trước khi tháo lưỡi. Không bao giờ đưa tay vào cối máy xay, kể cả khi máy đã tắt mà chưa rút điện.
Một cách gọn để con nhớ: mỗi dụng cụ có lưỡi đều là "dụng cụ của người lớn được cho mượn", con cần xin phép trước khi dùng và trả lại cho người lớn cất. Cách nói này cho con cảm giác được tin, đồng thời giữ ranh giới rõ ràng.
Câu hỏi thường gặp
Dao nhựa có thật sự an toàn tuyệt đối không?
Không có dụng cụ nào an toàn tuyệt đối. Dao nhựa răng cưa rất khó gây vết cắt sâu, nhưng răng cưa vẫn có thể làm xước da nếu con kéo mạnh qua ngón tay. Vì vậy vẫn nên dạy tư thế tay đúng ngay từ dao nhựa, để khi chuyển sang dao thật con không phải học lại.
Con thuận tay trái có cần dao riêng không?
Phần lớn dao bếp hai mặt dùng được cho cả hai tay. Dao lưỡi vát một mặt hoặc kéo thường thiết kế cho người thuận tay phải, trẻ thuận tay trái dùng sẽ khó hơn. Khi dạy, bạn đứng đối diện hoặc làm mẫu bằng tay trái để con nhìn đúng chiều.
Bao lâu thì con được tự cắt khi không có người lớn?
Không nên đặt mốc theo tuổi. Một cách thận trọng là chờ tới khi con dùng đúng tư thế một cách tự nhiên nhiều tháng liền, tự giữ luật của thớt mà không cần nhắc, và biết xử lý vết cắt nhỏ. Ngay cả khi đó, người lớn vẫn nên có mặt trong nhà.
Có nên cho con gọt trái cây bằng dao trên tay không?
Gọt trái cây cầm trên tay, lưỡi dao kéo về phía ngón cái, là cách nhiều người lớn quen dùng nhưng khó và dễ đứt tay với trẻ. Nên dạy con gọt trên thớt bằng dao bào vỏ, hoặc cắt miếng rồi lạng vỏ trên thớt. Gọt trên tay để dành khi con đã lớn và rất vững.
Con sợ dao, không dám cầm thì có nên ép không?
Không nên ép. Sợ là phản ứng hợp lý trước một vật sắc. Con có thể bắt đầu bằng kéo cắt rau thơm, dao ăn cắt chuối, hoặc chỉ đứng xem bạn làm và gọi tên tư thế tay. Khi con thấy người lớn bình tĩnh và an toàn, nhiều trẻ sẽ tự xin thử.
Có cần mua găng tay chống cắt cho trẻ không?
Găng chống cắt có thể giảm nguy cơ ở tay giữ nguyên liệu, đặc biệt khi dùng bàn bào. Tuy vậy, găng không thay được tư thế tay đúng, và găng quá rộng làm con cầm kém chắc. Nếu dùng, chọn cỡ vừa tay trẻ và vẫn dạy đủ luật như bình thường.