XuatChung.comXuất Chúng
Kể chuyện, viết và làm thơ

Con mê viết truyện dài: đồng hành với trẻ 8–12 tuổi tự viết truyện ở nhà

Con viết kín cả cuốn vở truyện, có tập một tập hai? Cách cha mẹ đọc bản thảo, giữ chỗ và giờ để con viết, xử lý truyện bỏ dở và giữ an toàn khi con muốn đăng mạng.

Vietnamese preteen girl writing in a thick notebook at a desk by a balcony door in a Thai Nguyen apartment, potted plants outside, seen from behind, blue hour light

Đến khoảng tám đến mười hai tuổi, một số trẻ chuyển từ kể chuyện sang viết truyện thật sự: nhiều chương, nhiều nhân vật, có khi kéo dài cả năm. Con viết trong vở nháp, trong sổ riêng, trên máy tính của nhà. Con đặt tên cho thế giới mình dựng, vẽ bản đồ cho nó, và nhắc tới nhân vật của mình như về người quen. Cha mẹ vừa mừng vừa bối rối: nên đọc hay không, khen thế nào, có nên lo khi con viết đến khuya.

Bài này dành cho những gia đình đang ở đúng chỗ ấy. Nó không bàn chuyện luyện văn ở trường, vì phần đó có chương trình và thầy cô; nó bàn chuyện ở nhà: nhận ra con thật sự mê viết, giữ cho con chỗ và giờ để viết, đọc bản thảo như một độc giả, xử lý truyện bỏ dở, chuyện con viết về người thật, và giữ an toàn khi con muốn đưa truyện lên mạng.

Dấu hiệu con thật sự mê viết, không chỉ viết vì bài tập

Con viết khi không ai giao. Cuối tuần, ngày nghỉ, trên xe, con tự lấy sổ ra viết. Đây là dấu hiệu rõ nhất: động lực đến từ bên trong chứ không từ điểm số.

Con nói về nhân vật như người có thật. "Con bé Mây trong truyện con không thích ăn hành" — con biết nhân vật của mình nhiều hơn những gì đã viết ra. Người viết nào cũng có phần thế giới chìm như vậy.

Con viết lại một đoạn nhiều lần. Xoá đi viết lại không phải vì ai bảo sai mà vì con thấy chưa đúng ý. Đó là bản năng tự biên tập, thứ quý nhất của người viết.

Con đọc theo kiểu người viết. Con đọc sách rồi bình luận "chỗ này tác giả giấu bí mật hay ghê" hay "kết thế này hụt quá". Con bắt đầu nhìn vào cách truyện được làm ra.

Con có thói quen ghi ý. Một câu nghe được ngoài đường, một cái tên hay, con ghi vội lên tay hay mẩu giấy. Thói quen thu nhặt nguyên liệu này thường đi cùng những người viết lâu dài.

Con buồn khi bị ngắt giữa chừng. Bị gọi đi ăn cơm đúng lúc đang viết làm con cáu. Đây là dấu hiệu con đã vào được trạng thái tập trung sâu, không phải sự hỗn láo cần dạy dỗ, dù vẫn cần nhắc con về giờ giấc chung.

Chỗ và giờ để viết trong một nhà bận rộn

Trẻ mê viết cần hai thứ mà người lớn hay quên: một góc ít bị làm phiền và một khoảng thời gian không bị chia nhỏ. Góc ấy không cần là phòng riêng; một đầu bàn ăn sau bữa tối, chiếc ghế cạnh cửa sổ, một tấm đệm ở góc phòng ngủ đều được, miễn là mọi người trong nhà biết khi con ngồi đó là con đang viết.

Về thời gian, nhiều gia đình thấy hiệu quả khi thoả thuận một khung cố định mà không ai giao việc cho con, ví dụ bốn mươi lăm phút sau khi làm xong bài tập vào tối thứ Ba và thứ Năm, cộng một buổi sáng cuối tuần. Biết trước có giờ viết, con bớt viết lén đến khuya. Giấc ngủ của trẻ tuổi này vẫn cần được giữ; viết truyện là đam mê lành mạnh nhưng không đổi được bằng giấc ngủ.

Nếu con viết trên máy tính, cân nhắc tắt thông báo và kết nối mạng trong giờ viết. Không phải để kiểm soát con, mà vì chính người viết lớn cũng khó tập trung khi điện thoại rung liên tục. Nhiều bé lại thích viết tay vào vở, chậm hơn nhưng ít bị kéo đi chỗ khác; cứ để con chọn công cụ hợp với mình.

Truyện bỏ dở và mười cái mở đầu không có kết

Đây là nỗi lo phổ biến nhất của cha mẹ: con bắt đầu rất nhiều truyện mà ít truyện nào xong. Thực ra đó là cách học rất bình thường. Mở đầu là phần dễ, giữa truyện là phần khó, và trẻ thường bỏ đúng ở chỗ khó vì một ý mới hấp dẫn hơn vừa xuất hiện. Người viết người lớn cũng có những ngăn kéo đầy bản thảo dở.

Bạn không cần ép con viết cho xong. Nhưng có thể giúp con thấy giá trị của việc đi đến cuối, bằng cách gợi ý viết những truyện ngắn hơn, ba bốn trang, có kết ngay trong một buổi. Khi con có vài truyện ngắn hoàn chỉnh, con hiểu cảm giác viết xong là thế nào và có thêm sức cho truyện dài.

Một cách khác là hỏi con về cái kết trước khi con viết phần giữa: "Con nghĩ cuối cùng chuyện gì xảy ra với Mây?". Biết điểm đến, con dễ đi qua đoạn giữa hơn. Nếu con trả lời "con chưa biết", cũng không sao; có những người viết khám phá truyện trong lúc viết. Điều quan trọng là truyện bỏ dở vẫn được cất giữ chứ không bị coi là thất bại, vì nhiều khi vài tháng sau con mở ra và viết tiếp.

Đọc bản thảo của con: hỏi như độc giả, không như giám khảo

Khi con mời bạn đọc, đó là một lời tin tưởng. Cách đọc dưới đây giúp con muốn đưa bạn đọc tiếp những chương sau.

Thay vìHãy thửVì sao
Chữa lỗi chính tả bằng bút đỏĐọc hết một lượt không cầm bútBút đỏ biến bạn thành người chấm; con đang cần một người đọc
"Hay lắm" rồi trả lạiNói đoạn nào làm bạn muốn đọc tiếp và vì saoLời khen cụ thể cho con biết điều gì trong truyện đang có tác dụng
"Chỗ này vô lý""Đến đoạn này mẹ hơi lạc, Mây đang ở nhà hay ở trường?"Nói cảm giác của người đọc, để con tự tìm cách sửa
Gợi ý cốt truyện theo ý mìnhHỏi con định cho nhân vật làm gì tiếpTruyện là của con; câu hỏi giúp con nghĩ, gợi ý cụ thể dễ lấn quyền tác giả
So với tác giả nổi tiếng hay với bạn cùng lớpSo với chương trước của chính conSo sánh với người khác làm con nản hoặc tự mãn; so với mình hôm qua thì thấy đường đi
Đọc khi đang vội, đọc lướtHẹn giờ đọc kỹ, kể cả chỉ hai trangCon nhận ra ngay khi bị đọc qua loa

Nếu con chỉ muốn bạn đọc chứ không muốn nghe nhận xét, tôn trọng điều đó. Nhiều người viết cần một thời gian để truyện "của riêng mình" trước khi sẵn sàng nghe góp ý. Bạn có thể hỏi trước: "Con muốn mẹ chỉ đọc, hay đọc rồi nói cảm nghĩ?"

Ở trường và ở nhà: hai việc viết khác nhau

Trẻ mê viết truyện không nhất thiết được điểm cao môn Ngữ văn, và ngược lại. Bài làm văn ở trường có đề, có yêu cầu, có tiêu chí đánh giá theo chương trình; truyện ở nhà không có ai ra đề và không có tiêu chí nào ngoài việc con có muốn viết tiếp hay không. Hai việc dùng chung một số kỹ năng nhưng phục vụ hai mục đích khác nhau, và cha mẹ nên giữ chúng tách bạch.

Bẫy hay gặp là cha mẹ thấy con mê viết liền bảo "thế thì viết văn ở lớp phải giỏi chứ", hoặc lấy truyện ở nhà ra làm bài luyện, sửa theo kiểu bài tập làm văn. Con dễ cảm thấy niềm vui riêng của mình bị biến thành thêm một môn học. Phần luyện văn trong trường, ôn thi, cách làm bài có các trang học tập và thầy cô đảm nhận; ở nhà, việc của bạn là giữ cho truyện của con là chỗ con được tự do.

Ngược lại, nếu con viết truyện rất say mà điểm văn chưa tốt, đừng vội kết luận con "viết lan man" hay "không theo dàn ý". Nhiều kỹ năng như tổ chức ý, viết đúng yêu cầu đề sẽ đến dần qua việc học trên lớp, còn kho từ ngữ, cảm giác nhịp câu, sự tự tin trước trang giấy trắng mà con tích luỹ từ truyện ở nhà thì không bài tập nào cho được.

Khi con viết về người thật trong nhà, trong lớp

Trẻ hay lấy chất liệu từ người quanh mình, và đôi khi nhân vật phản diện trong truyện có nét rất giống một bạn cùng lớp hay cô giáo. Đây là chỗ nhạy cảm, không phải vì con có lỗi khi viết, mà vì truyện có thể được người đó đọc và làm tổn thương họ. Nói với con điều này nhẹ nhàng: viết trong sổ riêng là quyền của con, nhưng đưa cho người khác đọc thì cần nghĩ xem người được nhắc tới cảm thấy thế nào.

Một gợi ý thực tế là đổi tên, đổi chi tiết nhận dạng, trộn đặc điểm của vài người thành một nhân vật mới. Người viết người lớn cũng làm như vậy. Con vẫn dùng được chất liệu đời thật mà không biến truyện thành công cụ trêu chọc hay trả đũa ai.

Nếu con viết về chính gia đình mình, kể cả chuyện bố mẹ cãi nhau, chuyện buồn trong nhà, hãy coi đó là cách con xử lý cảm xúc. Đừng giận hay đòi con xoá. Nếu đọc thấy điều làm bạn lo, như con viết về việc bị bắt nạt hay về một người lớn làm con sợ, hãy tìm lúc nói chuyện riêng với con; khi có dấu hiệu trẻ bị xâm hại, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 là nơi có thể gọi để được tư vấn.

Khi con muốn đăng truyện lên mạng

Ở tuổi này nhiều trẻ biết đến các trang đăng truyện và muốn có người đọc ngoài gia đình. Thay vì cấm hẳn hay để con tự làm, bạn có thể cùng con đi qua các bước dưới đây.

  1. Hỏi con muốn gì khi đăng. Muốn người lạ đọc, muốn bình luận, hay chỉ muốn lưu truyện ở một chỗ? Mỗi mong muốn có cách đáp khác nhau; nhiều khi một nhóm đọc riêng gồm vài người thân là đủ.
  2. Kiểm điều khoản độ tuổi của nền tảng. Nhiều mạng xã hội và trang đăng truyện có quy định tuổi tối thiểu trong điều khoản sử dụng; đọc điều khoản hiện hành và tôn trọng nó.
  3. Dùng bút danh, không dùng tên thật. Không ảnh thật, không tên trường, không tên lớp, không địa chỉ, không chi tiết nhận ra nơi con ở.
  4. Tài khoản do cha mẹ cùng quản. Biết mật khẩu, bật các chế độ riêng tư, tắt nhắn tin từ người lạ nếu nền tảng cho phép.
  5. Nói trước về bình luận. Sẽ có người chê, có người khen quá lời, có người lạ nhắn tin làm quen. Dặn con kể với bạn mọi tin nhắn riêng từ người không quen, và không bao giờ gửi ảnh hay hẹn gặp.
  6. Đặt giới hạn thời gian xem lượt đọc. Đếm lượt xem, lượt thích có thể biến niềm vui viết thành nỗi lo con số. Thoả thuận xem vài lần mỗi tuần thay vì liên tục.
  7. Xem lại sau một tháng. Con thấy thế nào, viết có vui hơn không, có điều gì làm con khó chịu không. Sẵn sàng tạm dừng nếu việc đăng làm con căng thẳng.

Việc con dùng tên thật, ảnh thật, hay việc người lớn đăng tác phẩm của con thay con, đụng đến quyền hình ảnh và đời sống riêng tư của trẻ; các nguyên tắc pháp lý có bài riêng ở mục an toàn và quyền của trẻ. Khi có tranh chấp cụ thể, như truyện của con bị người khác lấy dùng, bạn nên hỏi luật sư, chẳng hạn qua dịch vụ hỏi đáp luật AI Cố Vấn.

Câu hỏi thường gặp

Con nói muốn làm nhà văn khi lớn, cha mẹ nên phản ứng thế nào?

Nhận câu nói ấy một cách nghiêm túc mà nhẹ nhàng, hỏi con thích điều gì ở việc viết. Ở tuổi này ước mơ còn đổi nhiều; điều đáng nuôi là niềm vui viết chứ không phải nghề nghiệp. Tránh cả hai cực: dội nước lạnh vì sợ con nghèo, hay biến ước mơ thành kế hoạch luyện thi.

Có nên cho con đi thi viết truyện không?

Chỉ khi con tự muốn và hiểu rằng kết quả không nói lên giá trị truyện của mình. Đọc kỹ thể lệ, nhất là quyền sử dụng tác phẩm. Nếu con thất vọng sau cuộc thi, nhắc con những gì con đã học được khi viết bài dự thi, thay vì bàn về giải.

Con viết truyện có nhiều cảnh bạo lực, có cần can thiệp?

Văn học thiếu nhi cũng có xung đột, chiến tranh, cái chết. Hỏi con vì sao nhân vật hành động như vậy, và nhân vật cảm thấy gì sau đó. Chỉ nên tìm hỗ trợ chuyên môn khi nội dung đi kèm thay đổi hành vi, cảm xúc rõ rệt ở ngoài trang giấy.

Con viết toàn truyện phỏng theo phim, truyện đang hot thì có sao?

Viết tiếp, viết lại thế giới của tác phẩm mình yêu là con đường nhiều người viết đã đi qua. Nó giúp con luyện kỹ thuật trên nền quen thuộc. Chỉ cần nhắc con ghi rõ đây là truyện phỏng theo tác phẩm nào và không đem đi bán.

Có nên dùng AI để giúp con viết truyện?

Nếu dùng, nên để AI ở vai người hỏi gợi mở hay giải thích một từ, không phải người viết thay. Truyện là nơi con luyện giọng của chính mình. Cha mẹ ngồi cùng, không đưa thông tin cá nhân của con vào, và kiểm điều khoản độ tuổi của công cụ.

Con viết đến khuya, nói không ngủ được vì đang có ý hay?

Gợi con để sẵn một cuốn sổ nhỏ đầu giường, ghi vội ý trong một hai dòng rồi ngủ, sáng mai viết tiếp. Ý hay ghi lại được thì không mất. Giữ giờ ngủ đều đặn vẫn quan trọng với sức khoẻ và sự tập trung của trẻ tuổi này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138