Vẽ bằng ngón tay là cách đầu tiên nhiều trẻ chạm vào màu: bé nhúng tay, quệt, vỗ, kéo vệt trên giấy và nhìn màu thay đổi theo chính cử động của mình. Với trẻ khoảng từ một đến ba tuổi, đây thường là hoạt động hợp hơn cầm bút, vì bàn tay chưa đủ khéo để giữ cây bút nhỏ nhưng đã đủ tò mò để muốn để lại dấu vết. Màu cho hoạt động này pha được bằng bột ngô, bột gạo hay sữa chua có sẵn trong bếp.
Mục từ này đi qua những gì trẻ thường làm với màu ở từng khoảng tuổi, ba công thức màu tự pha, cách bày một buổi vẽ đầu tiên để cả bé lẫn người lớn không mệt, những điểm cần giữ an toàn, và cách đáp lại tờ giấy đầy màu của con mà không chấm điểm hay so bì. Các mốc tuổi trong bài là khoảng thường gặp ở trẻ trong gia đình, mỗi trẻ một nhịp, không dùng để đánh giá con.
Vì sao vẽ bằng ngón tay hợp với trẻ nhỏ
Ở tuổi chập chững, trẻ khám phá thế giới chủ yếu qua tay và miệng. Màu ướt, mát, hơi sệt mang lại cùng lúc nhiều cảm giác: độ trơn, độ dính, độ lạnh, mùi, và quan trọng nhất là thấy ngay kết quả. Bé vỗ bàn tay xuống, một mảng màu hiện ra; bé kéo ngón tay, một vệt dài chạy theo. Mối liên hệ "mình làm thì có cái thay đổi" ấy là thứ trẻ nhỏ lặp đi lặp lại mãi không chán.
Khác với bút sáp hay bút chì, vẽ bằng tay không đòi hỏi cách cầm. Trẻ dùng cả bàn tay, rồi dần tách ra từng ngón, rồi có khi chỉ dùng đầu ngón trỏ để chấm. Sự chuyển dịch từ cả bàn tay sang đầu ngón này diễn ra tự nhiên qua nhiều tháng, cha mẹ không cần dạy. Nhiều người làm giáo dục mầm non xem hoạt động kiểu này là bước đệm trước khi cầm bút, nhưng không cần biến nó thành bài tập: với bé, đó chỉ là niềm vui được bôi bẩn ở đúng chỗ.
Điều cha mẹ hay ngại là bừa. Một buổi vẽ ngón tay thường kết thúc bằng tay, má, áo và một góc sàn dính màu. Vì vậy phần lớn bài này nói về chuẩn bị: chọn chỗ, chọn màu, chọn áo, để cha mẹ thoải mái mà con cũng không bị quát giữa chừng chỉ vì lỡ làm đổ.
Trẻ thường làm gì với màu theo từng khoảng tuổi
Bảng dưới tổng hợp những gì hay thấy ở trẻ khi vẽ ngón tay tại nhà. Khoảng tuổi rộng và chồng lên nhau vì mỗi trẻ một nhịp; một bé hai tuổi chỉ thích vỗ cả bàn tay vào màu là hoàn toàn bình thường.
| Khoảng tuổi | Con thường làm | Cha mẹ chuẩn bị gì |
|---|---|---|
| Khoảng 10–18 tháng | Chạm thử, rụt tay, nhìn chăm chú; vỗ cả bàn tay; đưa tay lên miệng | Màu ăn được (sữa chua, bột nấu chín), chỉ một màu, giấy dán chặt xuống mặt bàn |
| Khoảng 18 tháng – 2 tuổi | Quệt vòng tròn, kéo vệt dài, trộn hai màu thành màu đục; thích bôi lên tay, lên chân chính mình | Hai, ba màu trong khay nông, khăn ướt và chậu nước ngay bên cạnh |
| Khoảng 2–3 tuổi | Chấm bằng một ngón, in dấu bàn tay, đặt tên cho mảng màu là "mưa", "con cá" dù nhìn chưa giống | Giấy khổ lớn, thêm miếng bọt biển, nắp chai to để in hình tròn |
| Khoảng 3–5 tuổi | In dấu tay rồi thêm chi tiết thành con vật, kết hợp ngón tay với cọ, có ý định trước khi vẽ | Cho con tự chọn màu, tự lau tay, tự mang tranh ra chỗ phơi |
Nếu con không thích chạm vào màu ướt, cứ để vậy. Có trẻ khó chịu với cảm giác dính tay; các bé này thường thích chấm màu bằng miếng bọt biển, cọ to hoặc bút sáp hơn. Chỉ khi con né tránh nhiều loại cảm giác khác nhau trong sinh hoạt hằng ngày, từ quần áo, đồ ăn đến tiếng ồn, đến mức ảnh hưởng ăn ngủ, cha mẹ mới nên hỏi bác sĩ nhi để được đánh giá, chứ không suy ra điều gì từ một buổi vẽ.
Ba cách pha màu vẽ ngón tay bằng đồ trong bếp
Màu bột ngô nấu chín. Hoà khoảng bốn thìa bột ngô với một bát nước nguội cho tan, đun lửa nhỏ, khuấy liên tục tới khi hỗn hợp sánh lại như hồ rồi tắt bếp. Để nguội hẳn, chia ra các chén nhỏ, nhỏ vài giọt phẩm màu thực phẩm vào từng chén và khuấy đều. Màu này mịn, hơi trong, dễ quệt và dễ rửa. Tỉ lệ chỉ là gợi ý; đặc quá thì thêm chút nước ấm, loãng quá thì đun lại với ít bột.
Màu bột gạo hoặc bột mì nấu chín. Cách làm giống trên, thay bằng bột gạo hoặc bột mì. Màu đục hơn, dày hơn, hợp để in dấu bàn tay. Không dùng bột mì sống cho trẻ hay cho tay vào miệng, vì cơ quan an toàn thực phẩm ở nhiều nước khuyến cáo không ăn bột chưa nấu; nấu chín là cách đơn giản để yên tâm hơn. Trẻ từng dị ứng lúa mì thì dùng bột gạo hoặc bột ngô.
Màu sữa chua cho bé hay mút tay. Với bé dưới khoảng một tuổi rưỡi đã quen ăn sữa chua, có thể chia sữa chua không đường ra vài chén và nhuộm bằng thực phẩm: nước ép củ dền cho màu hồng, rau ngót hoặc rau bina xay nhuyễn cho màu xanh, một chút nghệ cho màu vàng. Màu này chỉ dùng trong một buổi, không cất lại; nghệ có thể bám lên da và quần áo vài ngày.
Những thứ không nên dùng. Màu nước, màu acrylic, mực bút lông của người lớn không dành cho tay trẻ nhỏ. Màu vẽ mua sẵn cho trẻ thì đọc nhãn, chọn loại ghi rõ dành cho trẻ em và đúng độ tuổi. Xà phòng, bột giặt, nước rửa chén dù tạo bọt màu đẹp cũng không đưa vào hoạt động của trẻ, vì dính mắt và vào miệng đều gây hại.
Buổi vẽ ngón tay đầu tiên: bày trong mười phút, vẽ trong mười lăm phút
Buổi đầu nên ngắn, ít màu và có sẵn đường lui. Thứ tự dưới đây giúp người lớn không phải bỏ dở giữa chừng để chạy đi lấy khăn.
- Chọn chỗ dễ lau: sàn gạch, ban công, nhà tắm khô hoặc bàn ăn trải tấm bạt. Phần bạt hay báo cũ trải ra nên rộng hơn tờ giấy vẽ ít nhất một sải tay mỗi bên.
- Cho con mặc áo cũ hoặc chỉ mặc tã nếu trời ấm, xắn tay áo lên khuỷu. Người lớn cũng mặc đồ không tiếc.
- Dán tờ giấy xuống bằng băng dính ở bốn góc để giấy không trượt theo tay con. Giấy khổ to, hơi dày như mặt sau tờ lịch cũ hoặc giấy gói hàng; giấy mỏng dễ rách khi ướt.
- Đặt một màu trước, đổ một lượng nhỏ lên đĩa nông. Màu thứ hai chỉ đưa ra khi con đã quen với màu đầu.
- Ngồi xuống ngang tầm con, tự nhúng tay mình vào màu và quệt một vệt. Nhiều trẻ chỉ dám chạm sau khi thấy người lớn làm trước.
- Để con tự khám phá, người lớn ngồi cạnh và nói về những gì đang thấy: "màu chạy dài quá", "tay con in thành hình rồi kìa".
- Khi con bắt đầu bôi màu lên tường, lên tóc hay hất đĩa, đó là tín hiệu kết thúc. Báo trước "chấm thêm một lần nữa rồi mình đi rửa tay", rồi rửa luôn trong chậu nước ấm đặt sẵn.
Mười lăm phút chỉ là ước lượng. Có bé ngồi được nửa tiếng, có bé ba phút đã đòi đứng dậy; cả hai đều bình thường. Không cần kéo dài để cho đáng công chuẩn bị, vì một buổi vui ngắn khiến con muốn quay lại hơn một buổi dài bị ép ngồi.
Giữ an toàn và vệ sinh khi bé vẽ bằng tay
Vẽ ngón tay ít rủi ro, nhưng trẻ nhỏ đưa mọi thứ lên miệng, nên vài điều dưới đây cần thành thói quen:
- Người lớn ngồi cạnh suốt buổi, nhất là với trẻ dưới ba tuổi. Không để bé một mình với chén màu, vì bé có thể úp cả chén lên mặt hoặc trượt ngã trên sàn ướt.
- Chỉ dùng thực phẩm con đã từng ăn mà không dị ứng. Lần đầu dùng màu từ một loại rau củ mới, thử một chút trên mu bàn tay con và theo dõi.
- Màu tự pha không có chất bảo quản: dùng trong ngày, phần thừa đậy kín cất tủ lạnh tối đa một, hai ngày, có mùi chua lạ hay đốm mốc thì bỏ.
- Tay có vết xước, da đang chàm hay mẩn đỏ thì tạm nghỉ hoạt động này hoặc dùng cọ to thay tay.
- Lau sàn ngay khi kết thúc; màu bột ngô khô một nửa rất trơn chân.
- Không dùng túi ni lông mỏng làm áo choàng cho trẻ nhỏ vì nguy cơ ngạt thở; áo cũ của người lớn cắt ngắn tay an toàn hơn.
- Nếu con lỡ nuốt nhiều màu mua sẵn hoặc có dấu hiệu khó thở, nôn nhiều, lơ mơ, gọi 115 hoặc đưa con tới cơ sở y tế gần nhất, mang theo hộp màu để nhân viên y tế đọc thành phần.
Đáp lại tờ giấy đầy màu của con thế nào
Với trẻ nhỏ, quá trình là tất cả; tờ giấy sau buổi vẽ thường là một mảng nâu đục vì các màu đã trộn vào nhau. Hỏi "con vẽ cái gì đây" dễ làm bé lúng túng, vì bé không định vẽ cái gì cả. Cách đáp tự nhiên hơn là mô tả những gì bé đã làm: "con kéo vệt dài từ đây sang đây", "chỗ này con chấm nhiều chấm nhỏ", "màu vàng với màu xanh trộn thành màu mới". Những câu như vậy cho bé biết người lớn đang thật sự nhìn.
Không cần phán đẹp hay xấu, cũng không so với tranh của anh chị hay của bạn cùng lớp. Một tờ giấy toàn màu nâu không phải là thất bại; đó là dấu vết của mười lăm phút con say mê. Nếu bé tự giới thiệu "đây là con mèo", cứ nhận đó là con mèo, và hỏi thêm con mèo đang làm gì nếu bé muốn kể.
Cũng đừng cầm tay bé vẽ hộ thành bông hoa cho đẹp ảnh. Trẻ sẽ nhanh chóng hiểu rằng tranh của người lớn mới là tranh đúng, còn tranh của mình là nháp. Nếu cha mẹ muốn vẽ, lấy một tờ giấy riêng ngồi cạnh và vẽ phần của mình; con nhìn thấy người lớn cũng nghịch màu, cũng làm lem, là đủ.
Dọn dẹp, phơi tranh và lần sau thử gì khác
Tranh màu bột nấu khô chậm và hay quăn mép. Đặt tranh nằm phẳng chỗ thoáng, tránh nắng gắt, chừng nửa ngày tới một ngày là khô. Tranh màu sữa chua không nên giữ lâu vì sẽ có mùi; chụp một tấm ảnh rồi bỏ là đủ. Chuyện chọn tranh nào để giữ và trưng bày ở đâu trong nhà có bài riêng ở danh mục trình diễn và lưu giữ của trang.
Rửa đĩa, khay ngay bằng nước ấm, vì màu bột để khô sẽ cứng lại khó cạo. Khăn và áo dính phẩm màu thực phẩm nên xả nước lạnh trước, sau mới giặt bằng nước ấm; làm ngược lại vết màu dễ ăn sâu vào vải.
Khi bé đã quen, mỗi lần thêm một biến tấu nhỏ. Phết một lớp màu mỏng lên khay nướng bánh rồi để con dùng ngón tay vạch đường; in dấu bàn tay rồi cùng con thêm mắt, mũi bằng bút sáp; mang giấy ra sân, vẽ xong xối nước lên xem màu chảy. Không cần đổi mỗi buổi; trẻ nhỏ thích lặp lại và tự tìm ra điều mới trong cái quen thuộc.
Câu hỏi thường gặp
Bé mấy tháng tuổi thì cho vẽ bằng ngón tay được?
Nhiều gia đình bắt đầu khi bé đã ngồi vững, thường khoảng mười tháng tới một tuổi, với màu ăn được như sữa chua nhuộm bằng rau củ. Mốc này không cố định. Quan trọng hơn tuổi là bé ngồi được, người lớn ngồi cạnh suốt buổi và màu không gây hại nếu bé đưa lên miệng.
Bé cứ cho tay dính màu vào miệng thì có sao không?
Ở tuổi dưới hai, đưa tay lên miệng là phản xạ bình thường, vì vậy màu cho lứa tuổi này nên làm từ thực phẩm đã nấu chín mà con từng ăn. Nhẹ nhàng đưa tay con về tờ giấy, không quát. Nếu con chủ yếu muốn ăn màu, buổi đó kết thúc sớm, lần sau thử lại.
Con không chịu chạm vào màu, có nên cầm tay con nhúng vào không?
Không nên ép. Một số trẻ cần nhìn vài lần mới dám chạm. Cha mẹ cứ tự vẽ, đưa cho con miếng bọt biển, cọ to hoặc cho màu vào túi kín dán chặt xuống bàn để con ấn qua lớp túi. Nhiều bé tự chạm khi thấy an toàn.
Phẩm màu thực phẩm có làm da bé bị nhuộm lâu không?
Phẩm màu thực phẩm thường rửa được bằng xà phòng và nước ấm, đôi khi để lại vệt nhạt trên da một, hai ngày rồi tự hết. Nghệ và củ dền bám lâu hơn. Không chà mạnh bằng bàn chải hay dùng cồn lên da trẻ để tẩy cho nhanh.
Nên mua màu vẽ ngón tay sẵn hay tự pha?
Cả hai đều dùng được. Màu mua sẵn tiện, màu tươi, giữ được lâu; chọn loại ghi rõ dành cho trẻ em và đúng độ tuổi trên nhãn. Màu tự pha rẻ, biết rõ thành phần, hợp với bé còn hay mút tay, nhưng chỉ dùng trong một, hai ngày.