Tư duy lập trình không bắt đầu từ máy tính mà từ một thói quen: chia một việc lớn thành những bước nhỏ, rõ ràng, theo đúng thứ tự, rồi kiểm xem chỗ nào sai. Trẻ thích sắp xếp đồ theo hàng, thích công thức nấu ăn từng bước, hay bắt lỗi khi người lớn làm sai thứ tự thường có sẵn hạt mầm của thói quen ấy.
Bài này gợi ý những hoạt động ở nhà dùng giấy, băng dính, thẻ bìa và chính các thành viên trong gia đình để con làm quen với tuần tự, vòng lặp, điều kiện, gỡ lỗi và cả số nhị phân, mà không cần màn hình. Không có điểm số, không có thời gian giới hạn, không so với ai. Mục tiêu là để con thấy việc ra lệnh chính xác vừa khó vừa thú vị.
Tư duy lập trình là gì khi bỏ màn hình ra
Một chương trình máy tính, xét cho cùng, là một dãy lệnh mà máy làm theo đúng từng chữ, không đoán ý, không bỏ qua bước nào. Người viết chương trình phải nghĩ trước mọi chuyện có thể xảy ra và nói thật rõ. Dãy bước giải quyết một việc được gọi là thuật toán; công thức nấu canh, cách gấp một chiếc thuyền giấy, đường đi từ nhà tới trường đều là thuật toán.
Vì vậy, phần cốt lõi của tư duy lập trình có thể tập hoàn toàn không cần máy: tách việc thành bước, sắp xếp thứ tự, nhận ra chỗ lặp lại để viết gọn, đặt điều kiện "nếu… thì…", và khi kết quả sai thì lần ngược lại tìm bước sai. Đây là những kỹ năng tư duy dùng được ở mọi nơi, không chỉ trong ngành máy tính.
Nhiều chương trình giáo dục trên thế giới dùng các hoạt động không có máy như vậy để giới thiệu khoa học máy tính cho trẻ nhỏ, trước khi trẻ ngồi trước màn hình. Cha mẹ không cần biết lập trình mới làm được; chỉ cần chịu làm "người máy" ngốc nghếch một chút. Điều duy nhất cần nhớ là đừng "hiểu ý" con: người máy hiểu ý thì con không bao giờ phải nói rõ hơn, và bài học mất đi.
Dấu hiệu con có thể thích hướng này
Con thích quy luật. Xếp hạt theo màu đỏ xanh đỏ xanh, phát hiện ngày nào trong tuần có môn gì, hay để ý số nhà chẵn một bên lẻ một bên. Nhận ra quy luật là nền tảng của việc viết lệnh lặp.
Con thích làm theo các bước. Thích công thức làm bánh, thích sách hướng dẫn gấp giấy, khó chịu khi ai đó làm sai thứ tự. Trẻ như vậy thường hiểu rất nhanh ý tưởng thuật toán.
Con hay bắt lỗi. Con chỉ ra khi người lớn nói "rẽ trái" mà tay chỉ bên phải. Con đang tập đúng kỹ năng gỡ lỗi: so điều được nói với điều thật sự xảy ra.
Con thích mê cung và đường đi. Vẽ mê cung, tìm đường trên bản đồ khu phố, chỉ đường cho bố mẹ lái xe. Tìm đường là bài toán cổ điển trong khoa học máy tính.
Nhưng không có những dấu hiệu này cũng không sao. Đây không phải bài đo năng khiếu. Nhiều trẻ không có dấu hiệu nào ở trên vẫn thích các hoạt động dưới đây; cứ cho con thử rồi quan sát.
Hoạt động "người máy trong nhà": con viết lệnh, bố mẹ làm đúng từng chữ
Đây là hoạt động mở đầu dễ nhất, thường làm cả nhà cười, và dạy được ý tưởng quan trọng nhất: máy chỉ làm đúng điều được nói, không làm điều mình muốn nói.
- Chọn một việc đơn giản: rót một cốc nước, phết bơ lên lát bánh mì, đi từ cửa phòng tới bàn học.
- Con nói hoặc viết từng lệnh. Bố hoặc mẹ đóng vai người máy, làm chính xác từng chữ, không hơn không kém.
- Khi con nói "rót nước vào cốc" mà cốc chưa đặt ra bàn, người máy đứng yên hoặc rót ra ngoài khăn đã trải sẵn. Con nói "cầm dao" mà không nói cầm phía nào, người máy hỏi lại "cầm ở đâu?".
- Mỗi lần người máy làm sai, con sửa lại lệnh. Ghi lại từng phiên bản để thấy lệnh rõ dần lên.
- Đổi vai: con làm người máy, bố mẹ ra lệnh. Con sẽ rất thích được làm theo đúng từng chữ một cách tinh nghịch.
Với việc có dao, nước nóng hay vật dễ vỡ, người lớn luôn là người máy, và người máy được phép từ chối lệnh không an toàn. Đó cũng là một bài học: chương trình tốt cần có giới hạn an toàn.
Lưới ô trên sàn và thẻ mũi tên
Dán băng dính giấy lên sàn thành một lưới ô vuông, chừng năm nhân năm ô, mỗi ô vừa một bước chân. Đặt một món đồ ở một ô làm đích. Cắt thẻ bìa và vẽ mũi tên: tiến một ô, quay trái, quay phải. Con xếp một dãy thẻ trên bàn trước, rồi một người bước theo đúng dãy thẻ đó xem có tới đích không.
Điểm mấu chốt là xếp toàn bộ dãy lệnh trước khi chạy, giống như viết xong chương trình rồi mới cho máy chạy. Nếu người bước đi sai đích, con không được sửa giữa chừng; phải dừng lại, đọc lại từng thẻ và tìm thẻ sai. Đó là gỡ lỗi. Trẻ nhỏ hay nhầm quay trái với quay phải khi người bước đang quay mặt về phía con; nhầm lẫn này chính là bài học về góc nhìn của "máy".
Khi con quen, thêm một thẻ mới: "lặp lại ba lần" kẹp quanh một nhóm thẻ. Thay vì xếp ba thẻ "tiến một ô" liền nhau, con dùng một thẻ lặp. Đặt thêm chướng ngại như một chiếc gối ở vài ô, con phải tính đường vòng. Có thể thêm thẻ điều kiện, ví dụ "nếu gặp gối thì quay phải". Những thẻ này chính là vòng lặp và điều kiện, hai khái niệm có mặt trong mọi ngôn ngữ lập trình.
Để giữ hứng thú lâu, đổi bối cảnh cho lưới: hôm nay là đường đi của chú kiến tìm về tổ, hôm sau là chuyến giao hàng tới nhà bà ngoại. Con có thể tự vẽ đích và chướng ngại lên giấy rồi đặt vào ô. Lưới băng dính trên sàn gỗ hay gạch thường bóc ra được dễ dàng, nhưng nên thử một góc nhỏ trước để khỏi để lại vết keo. Nhà chật thì làm lưới thu nhỏ trên một tờ giấy lớn, dùng một con thú bông hay nắp chai làm "người máy".
Bốn khái niệm qua việc nhà hằng ngày
Không cần lưới ô hay thẻ bìa, việc nhà mỗi ngày đã chứa đủ các khái niệm cơ bản. Gọi tên chúng khi làm cùng con, nhẹ nhàng, không giảng bài.
| Khái niệm | Ý nghĩa | Ví dụ trong nhà |
|---|---|---|
| Tuần tự | Các bước làm theo đúng thứ tự, đổi thứ tự là sai | Đánh răng: lấy bàn chải, bóp kem, chải, súc miệng; bóp kem sau khi chải thì vô nghĩa |
| Vòng lặp | Một việc lặp lại nhiều lần, viết gọn bằng "lặp lại" | Gấp quần áo: lặp lại việc gấp cho tới khi rổ hết đồ |
| Điều kiện | Làm việc này nếu điều gì đó đúng, nếu không thì làm việc khác | Nếu trời mưa thì mang áo mưa, nếu không thì đội mũ |
| Gỡ lỗi | Kết quả sai thì lần lại từng bước để tìm chỗ sai | Bánh không nở: xem lại đã cho bột nở chưa, lò đủ nóng chưa |
Một kiểu hay nữa là để con viết "chương trình buổi sáng" của chính con trên một tờ giấy dán cửa tủ: thức dậy, gấp chăn, đánh răng, thay đồ, lặp lại cho đến khi xong cặp sách. Con tự thấy chỗ nào thiếu bước, chỗ nào sai thứ tự khi làm theo nó.
Số nhị phân bằng năm tấm thẻ chấm
Máy tính lưu mọi thứ bằng hai trạng thái, thường viết là 0 và 1. Hoạt động này cho con thấy chỉ với hai trạng thái vẫn biểu diễn được rất nhiều số. Phù hợp với trẻ đã biết đếm tới khoảng ba mươi.
- Cắt năm tấm thẻ. Vẽ lên mặt trước lần lượt 1, 2, 4, 8, 16 chấm; mặt sau để trống. Xếp từ trái sang phải: 16, 8, 4, 2, 1.
- Thẻ ngửa mặt có chấm là "bật", úp xuống là "tắt". Số được biểu diễn bằng tổng số chấm đang ngửa.
- Hỏi con: muốn ra số 5 thì ngửa những thẻ nào? Con sẽ tìm ra thẻ 4 và thẻ 1. Ghi lại dạng bật tắt: tắt, tắt, bật, tắt, bật, hay viết là 00101.
- Thử với các số khác. Con sẽ phát hiện mỗi số từ 0 tới 31 có đúng một cách bật tắt, và 31 là khi cả năm thẻ đều ngửa.
- Hỏi tiếp: nếu thêm một thẻ nữa thì thẻ đó có bao nhiêu chấm? Trẻ thích quy luật thường đoán ra 32 vì mỗi thẻ gấp đôi thẻ trước.
Từ đây, có thể kể cho con rằng chữ cái, màu sắc, âm thanh trong máy tính cũng được đổi thành những dãy bật tắt như vậy. Không cần đi sâu; một hạt mầm là đủ.
Khi nào chuyển sang máy, và giữ cân bằng với màn hình
Không có thời điểm bắt buộc phải cho trẻ học lập trình trên máy. Các hoạt động không có máy tự thân đã có giá trị, và nhiều trẻ thích chúng một thời gian dài. Nếu con lớn hơn và tỏ ra muốn làm cho một hình trên màn hình chuyển động theo lệnh của mình, đó có thể là lúc thử các công cụ lập trình kéo thả dành cho trẻ, cùng ngồi với con.
Khi có màn hình, giữ những nguyên tắc chung về thời gian sử dụng phù hợp với tuổi mà các tổ chức nhi khoa khuyến nghị, và ưu tiên thời gian con tự tạo ra thứ gì đó hơn thời gian chỉ xem. Một buổi viết chương trình rồi tắt máy đi ra ngoài vận động là nhịp tốt.
Dù có máy hay không, điều cha mẹ nên khen là cách con nghĩ: "con chia việc thành bước rõ ghê", "con tìm ra lỗi ở thẻ thứ ba, giỏi tìm lỗi đấy". Tránh khen kiểu "con sau này làm kỹ sư phần mềm". Sở thích của trẻ thay đổi, và tư duy từng bước sẽ đi theo con dù con chọn con đường nào.
Câu hỏi thường gặp
Bao nhiêu tuổi thì có thể bắt đầu các hoạt động tư duy lập trình không cần máy?
Hoạt động người máy trong nhà và lưới ô trên sàn hợp với trẻ từ khoảng bốn, năm tuổi với lệnh nói miệng. Thẻ vòng lặp, thẻ điều kiện và số nhị phân hợp hơn với trẻ tiểu học. Quan sát con, nếu con thấy quá khó thì lùi lại bước đơn giản hơn.
Cha mẹ không biết lập trình thì có đồng hành được không?
Được. Các hoạt động trong bài không đòi hỏi kiến thức lập trình, chỉ cần bạn sẵn lòng làm đúng từng chữ con nói và cùng con tìm chỗ sai. Thậm chí việc bạn cũng đang học cùng con giúp con thấy học là chuyện bình thường của mọi người.
Con hay nổi cáu khi chuỗi lệnh chạy sai, xử lý thế nào?
Nói trước rằng lập trình viên thật cũng mất rất nhiều thời gian sửa lỗi, đó là phần bình thường của công việc. Giảm độ khó: lưới nhỏ hơn, ít thẻ hơn. Khen việc tìm ra lỗi chứ không chỉ khen khi chạy đúng ngay lần đầu.
Có cần mua robot lập trình cho trẻ không?
Không bắt buộc. Robot lập trình có thể hấp dẫn, nhưng những hoạt động với thẻ bìa và người thật dạy cùng các ý tưởng với chi phí gần như bằng không. Nếu cân nhắc mua, hãy chờ đến khi con đã thích các hoạt động không có máy một thời gian.
Tư duy lập trình có giúp con học toán tốt hơn không?
Hai lĩnh vực có những kỹ năng chung như nhận ra quy luật, suy luận từng bước và kiểm lại kết quả. Tuy vậy, không nên kỳ vọng một hoạt động sẽ làm điểm số thay đổi. Hãy coi đây là một cách tư duy con được trải nghiệm, không phải công cụ nâng điểm.
Làm sao để anh chị em cùng tham gia mà không tranh nhau?
Chia vai rõ ràng: một người xếp thẻ, một người làm người máy, một người kiểm lỗi, rồi đổi vai. Mỗi người có lưới riêng hoặc cùng giải một lưới chung. Tránh tính ai xong trước, vì như vậy dễ biến hoạt động thành chuyện hơn thua.