XuatChung.comXuất Chúng
Khám phá khoa học và lắp ráp

Trẻ mê máy móc: đòn bẩy, ròng rọc, bánh xe và xe dây chun tự chế ở nhà

Trẻ hỏi vì sao cái kéo cắt được, vì sao kéo rèm thì rèm lên? Làm đòn bẩy, ròng rọc, xe dây chun ở nhà, khoa học đúng bên trong, và luật an toàn với điện.

Side view of a child kneeling on a tiled floor in Ca Mau releasing a small cardboard car with bottle cap wheels, parent watching from a doorway, afternoon sunlight

Có những đứa trẻ không chỉ muốn biết bên trong máy có gì mà còn muốn biết vì sao máy làm việc được: vì sao cái kéo cắt được giấy, vì sao kéo dây thì rèm cửa đi lên, vì sao xe đạp chạy khi đạp. Đó là tò mò về cơ học, và nó có thể nuôi dưỡng ở nhà bằng những đồ rất rẻ: chiếc thước kẻ, cuộn chỉ, hộp sữa, dây chun.

Bài này đi qua ba máy cơ đơn giản mà người ta đã dùng từ hàng nghìn năm trước, đòn bẩy, ròng rọc và mặt phẳng nghiêng cùng bánh xe, rồi hướng dẫn làm một chiếc xe dây chun. Phần khoa học viết sao cho cha mẹ kể lại đúng bản chất. Cuối bài là luật về điện cho trẻ mê máy móc, vì sớm muộn con sẽ muốn gắn động cơ cho xe của mình.

Trẻ mê máy móc thường bộc lộ thế nào

Trẻ nhỏ khoảng hai, ba tuổi thường mê những thứ chuyển động: bánh xe quay, cánh quạt, xe rác nâng thùng, máy xúc ở công trình bên đường. Con có thể đứng xem rất lâu. Khoảng bốn đến sáu tuổi, nhiều em bắt đầu hỏi vì sao: vì sao máy xúc nâng được đống đất nặng thế, vì sao cần cẩu không đổ. Từ khoảng bảy tuổi, trẻ có tài lẻ này thường thích tự làm thứ chuyển động được và rất vui khi nó chạy.

Khác với trẻ thích tháo đồ để xem bên trong, trẻ mê máy móc thường hứng thú với câu hỏi "nó làm việc thế nào". Hai sở thích hay đi cùng nhau nhưng không phải một. Có em không bao giờ muốn tháo gì, chỉ thích dựng và chạy thử; có em mê xem máy thật ngoài đời hơn tự làm.

Như mọi mốc tuổi khác, đây là quan sát chung, không phải thước đo. Một đứa trẻ có thể mê máy móc một thời gian rồi chuyển sang thứ khác; điều cha mẹ làm được là có sẵn vật liệu và một chút thời gian cùng con khi con cần.

Đòn bẩy: chiếc bập bênh trên bàn

Đặt một chiếc bút chì tròn nằm ngang trên bàn, gác một chiếc thước kẻ lên trên, vậy là có một đòn bẩy, bút chì là điểm tựa. Đặt một cục tẩy ở một đầu thước, dùng ngón tay ấn đầu kia để nâng cục tẩy. Sau đó dịch bút chì lại gần cục tẩy rồi ấn lại; con sẽ cảm thấy nhẹ tay hơn hẳn. Dịch bút chì ra xa cục tẩy, ấn nặng hơn.

Khoa học đằng sau là: khi vật nặng ở gần điểm tựa còn tay ấn ở xa, chỉ cần lực nhỏ là nâng được, nhưng tay phải đi một quãng dài hơn để vật nhích lên một chút. Đòn bẩy không tạo ra năng lượng miễn phí; nó đổi lực lớn lấy quãng đường dài. Với trẻ lớn, nói gọn thế này: lực nhân với khoảng cách tới điểm tựa ở hai bên cân nhau thì đòn bẩy thăng bằng.

Sau đó, đi săn đòn bẩy trong nhà. Cái kéo là hai đòn bẩy ghép lại, điểm tựa là con ốc ở giữa; cắt bìa dày bằng phần gần ốc thì dễ hơn bằng mũi kéo. Cái mở nắp chai, cái bấm móng tay, xẻng xúc cát, cả chiếc bập bênh ngoài sân chơi đều là đòn bẩy. Trên bập bênh, người nặng ngồi gần trục hơn thì hai bên mới cân, và con có thể thử ngay với bố mẹ.

Ròng rọc từ cuộn chỉ và móc treo

Ròng rọc là bánh xe có rãnh để dây chạy qua. Một cuộn chỉ rỗng xuyên qua một chiếc móc phơi đồ bằng dây thép cũ đã làm được một ròng rọc đơn giản.

  1. Người lớn uốn móc phơi, xuyên qua lỗ cuộn chỉ làm trục, sao cho cuộn chỉ quay tự do. Treo móc vào một tay nắm cửa hoặc thanh ngang chắc chắn, ngang tầm ngực con.
  2. Buộc một túi vải nhỏ đựng vài món nhẹ vào một đầu dây, vắt dây qua rãnh cuộn chỉ. Con kéo đầu dây kia xuống, túi đi lên. Đây là ròng rọc cố định: nó không làm nhẹ đi, nhưng đổi hướng lực, kéo xuống mà vật đi lên, giống như cột cờ ở trường hay dây kéo rèm.
  3. Với trẻ lớn, làm thêm ròng rọc động: buộc một đầu dây cố định vào thanh ngang, cho dây vòng qua một ròng rọc thứ hai có treo túi, rồi vắt lên ròng rọc cố định. Kéo đầu dây, con sẽ thấy nhẹ tay hơn nhưng phải kéo dây dài gấp khoảng đôi so với quãng túi đi lên.
  4. Hỏi con: vì sao nhẹ hơn? Vì túi giờ được hai đoạn dây cùng đỡ, mỗi đoạn chịu khoảng một nửa. Nói thêm rằng thực tế ma sát và trọng lượng của ròng rọc làm con số không đúng hẳn một nửa.
  5. Tháo ròng rọc khi xong; không để dây treo lơ lửng nơi em nhỏ với tới.

Chỉ treo vật nhẹ, không treo thứ gì nặng phía trên đầu người. Không quấn dây quanh cổ hay tay, và không để trẻ nhỏ chơi một mình với dây dài. Đây là luật về dây áp dụng cho mọi hoạt động trong nhà.

Mặt phẳng nghiêng và bánh xe: vì sao dốc thoải dễ đẩy hơn

Kê một tấm bìa cứng hoặc tấm gỗ từ sàn lên một chồng sách, thành con dốc. Cho con kéo một chiếc hộp có buộc dây chun lên dốc, nhìn dây chun giãn ra nhiều hay ít. Rồi làm dốc thoải hơn, dài hơn, kéo lại. Dây chun giãn ít hơn, nghĩa là cần lực nhỏ hơn, nhưng hộp phải đi đường dài hơn. Mặt phẳng nghiêng cũng đổi lực lấy quãng đường, giống đòn bẩy.

Đây là lý do đường đèo uốn lượn thay vì đi thẳng lên núi, và lý do người ta kê ván để đẩy xe máy lên bậc thềm. Chiếc ốc vít cũng là một mặt phẳng nghiêng quấn quanh một trục; con có thể thấy điều đó bằng cách cắt một tam giác giấy rồi quấn quanh chiếc bút chì, cạnh huyền tạo thành đường ren.

Bây giờ đặt chiếc hộp lên ba bốn cây bút chì tròn làm con lăn rồi kéo lại trên mặt phẳng. Nhẹ hơn hẳn. Con lăn và bánh xe giảm ma sát vì vật lăn thay vì trượt. Người xưa dùng con lăn bằng thân cây để di chuyển những khối đá lớn; bánh xe có trục là bước tiến tiếp theo.

Xe dây chun tự chế: năng lượng cất trong sợi chun

Xe dây chun là dự án gom đủ mọi thứ con vừa học: bánh xe, trục, ma sát và năng lượng. Phù hợp với trẻ khoảng bảy tuổi trở lên, có người lớn làm phần cắt và đục lỗ.

  1. Dùng một hộp sữa giấy hoặc một tấm bìa cứng làm thân xe. Người lớn cắt hai đoạn ống hút dán ngang dưới thân, một ở đầu, một ở đuôi, làm ổ trục.
  2. Luồn hai que xiên đã bẻ bớt đầu nhọn qua hai ống hút làm trục. Gắn bốn nắp chai làm bánh: người lớn đục lỗ chính giữa nắp, cắm đầu que vào, cố định bằng một chút đất nặn hoặc keo.
  3. Kiểm bánh xe quay trơn: đẩy nhẹ, xe phải lăn được một quãng. Nếu không, xem trục có bị kẹt, bánh có lệch tâm không. Đây là bước gỡ lỗi quan trọng nhất.
  4. Móc một đầu dây chun vào đầu xe, đầu kia quấn quanh giữa trục sau, cố định bằng một mẩu băng dính để chun không trượt.
  5. Xoay bánh sau ngược chiều để chun quấn quanh trục và căng ra. Đặt xe xuống sàn, buông tay. Chun co lại, kéo trục quay, xe chạy.
  6. Thử đổi: quấn nhiều vòng hơn, dùng chun dài hơn, bánh to hơn, sàn gạch hay thảm. Ghi lại xe chạy xa tới đâu so với lần trước của chính chiếc xe ấy.

Khoa học ở đây là năng lượng chuyển hoá: khi con quấn chun, con cất năng lượng vào sợi chun bị kéo giãn; khi buông, năng lượng ấy chuyển thành chuyển động của xe, một phần mất đi thành nhiệt do ma sát. Nhắc con không kéo chun sát mặt vì chun đứt có thể bật vào mắt.

Đi săn máy cơ đơn giản trong nhà

Sau khi tự làm đòn bẩy, ròng rọc, dốc nghiêng, trẻ mê máy móc thường thích đi tìm chúng trong nhà. Bảng dưới gợi ý chỗ để tìm; để con tự phát hiện trước rồi mới mở bảng ra đối chiếu.

Máy cơ đơn giảnĐồ vật trong nhàNó giúp gì
Đòn bẩyKéo, cái bấm móng tay, cái mở nắp chai, kẹp gắp đáLực tay nhỏ thành lực cắt, lực bẩy lớn ở gần điểm tựa
Ròng rọcDây kéo rèm, giàn phơi đồ kéo lên xuống, cột cờĐổi hướng lực, có loại giảm lực kéo
Mặt phẳng nghiêngVán dắt xe lên thềm, cầu thang, đường dốc ra hầm xeNâng vật lên cao bằng lực nhỏ hơn, đi đường dài hơn
Bánh xe và trụcTay nắm cửa tròn, tua vít, bánh xe vali, vô lăngXoay vành lớn bằng lực nhỏ để trục nhỏ quay mạnh
NêmLưỡi dao, rìu, cái chặn cửaBiến lực đẩy thành lực tách hai bên
VítỐc vít, nắp chai vặn, ghế xoay chỉnh caoMặt phẳng nghiêng quấn quanh trục, xoay nhiều vòng để tiến một chút

Trẻ lớn thường thích phát hiện rằng nhiều đồ vật là máy ghép: chiếc kéo vừa là đòn bẩy vừa có lưỡi là nêm, chiếc xe đạp có bánh xe, trục, đòn bẩy ở bàn đạp và tay phanh. Không cần đúng thuật ngữ; chỉ cần con nhìn đồ vật và nghĩ "nó giúp người ta đỡ sức chỗ nào" là đã đi đúng hướng.

Khi con muốn gắn động cơ và đèn: luật về điện

Trẻ mê máy móc sớm muộn sẽ muốn xe tự chạy bằng động cơ, có đèn sáng. Dùng pin là bước tiếp theo hợp lý, với những luật rõ ràng dưới đây.

Được làm, có người lớn kèmKhông bao giờ làm
Dùng pin tiểu loại thường, vài viên lắp trong hộp đựng pinDùng điện từ ổ cắm, dây điện trong nhà, bộ sạc cắm tường
Nối động cơ nhỏ tháo từ đồ chơi chạy pin vào pin để quay bánh, cánh quạtTháo, chọc, bẻ pin sạc lithium hay pin đã phồng
Thắp đèn pin nhỏ hoặc đèn LED; với LED, người lớn mắc thêm điện trở phù hợpNối thẳng hai đầu pin bằng dây không qua đèn, động cơ: pin và dây nóng lên rất nhanh
Thử vật nào dẫn điện, vật nào không trong một mạch pinDùng pin đã rò rỉ chất lỏng, có vết trắng; bỏ riêng và rửa tay nếu chạm

Mạch điện chỉ chạy khi có một vòng khép kín từ một cực pin, qua đèn hay động cơ, về cực còn lại. Đèn LED chỉ sáng khi mắc đúng chiều; chân dài thường là chân nối với cực dương. Hướng dẫn chi tiết về mạch điện đơn giản có ở nhiều tài liệu vật lý cho học sinh; điều cốt lõi với cha mẹ là giữ đúng ranh giới: pin thường thì được, điện lưới thì không bao giờ.

Câu hỏi thường gặp

Trẻ mấy tuổi thì hiểu được đòn bẩy, ròng rọc?

Trẻ khoảng năm, sáu tuổi đã cảm nhận được nặng nhẹ khi dịch điểm tựa, dù chưa giải thích được. Trẻ tiểu học có thể hiểu ý tưởng đổi lực lấy quãng đường. Không cần đợi con hiểu hết mới cho làm; cảm nhận bằng tay đến trước, lời giải thích đến sau.

Xe dây chun của con không chạy, thường do đâu?

Hay gặp nhất là bánh xe kẹt vì trục cọ vào thân xe, bánh lệch tâm, hoặc dây chun trượt trên trục mà không kéo trục quay. Kiểm từng chỗ một với con. Sàn quá trơn làm bánh quay tại chỗ; thử quấn chun quanh nắp chai để tăng độ bám.

Có nên mua bộ lắp ráp cơ khí có bánh răng, động cơ cho con không?

Bộ lắp ráp có sẵn bánh răng, trục, động cơ pin giúp con làm được những cơ cấu khó tự chế. Chúng hợp với trẻ đã quen với đồ tự làm và muốn đi xa hơn. Kiểm độ tuổi ghi trên hộp và chi tiết nhỏ nếu nhà có em bé.

Con muốn tháo động cơ từ đồ chơi cũ để gắn vào xe, có an toàn không?

Động cơ nhỏ trong đồ chơi chạy pin tiểu thường an toàn khi dùng lại với pin cùng loại. Người lớn kiểm trước đồ chơi đó chỉ dùng pin tiểu, không có pin sạc lithium hay bộ sạc cắm điện, và tháo pin trước khi mở.

Làm sao giải thích cho trẻ vì sao máy không tạo ra năng lượng từ không khí?

Dùng chính đòn bẩy và ròng rọc: nhẹ tay hơn thì phải kéo xa hơn, không có gì miễn phí. Năng lượng của xe dây chun đến từ tay con lúc quấn chun. Ý tưởng này giúp con hoài nghi với những video "máy chạy mãi không cần điện" trên mạng.

Con chỉ thích xem máy thật ngoài đường chứ không thích tự làm, có sao không?

Không sao. Quan sát máy thật là một cách học đáng giá. Đưa con đi xem công trình từ khoảng cách an toàn, cùng nhìn cần cẩu, máy xúc và hỏi con đoán bộ phận nào làm việc gì. Nhiều trẻ chuyển sang thích tự làm sau một thời gian chỉ xem.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138