Sách tô màu không có hại nếu là một trong nhiều thứ con dùng để vẽ, chứ không phải thứ duy nhất. Tô màu cho trẻ một hoạt động yên, có điểm bắt đầu và kết thúc rõ, giúp con chọn màu và điều khiển tay trong một khung có sẵn. Điều cha mẹ cần cân nhắc là đừng để những đường viền sẵn thay hết chỗ cho tờ giấy trắng, nơi con tự quyết định vẽ gì và vẽ ra sao.
Bài này phân biệt tô màu với vẽ tự do, tóm tắt những lo ngại và những điểm cộng mà các nhà giáo dục mỹ thuật hay nhắc, những gì trẻ thường làm khi tô màu theo tuổi, cách chọn tranh tô hợp tay con, cách dùng xen kẽ với giấy trắng trong tuần, và chuyện con tô ra ngoài đường viền. Không có câu trả lời một chữ có hay không; có những cách dùng hợp với từng nhà.
Tô màu khác vẽ tự do ở chỗ nào
Khi vẽ tự do, trẻ phải tự quyết định mọi thứ: vẽ gì, vẽ ở đâu trên giấy, nét to hay nhỏ, màu gì, dừng lúc nào. Khi tô màu, phần hình đã có sẵn, việc của con là chọn màu và lấp đầy. Đó là hai hoạt động khác nhau, dùng những khả năng khác nhau, như việc tự kể chuyện khác với đọc lại một câu chuyện có sẵn.
Tô màu không phải là "vẽ hạng hai". Nó giống một bài luyện tay có sẵn khuôn: điều khiển bút trong một vùng, đổi hướng nét, chọn màu cạnh nhau. Nhiều trẻ thấy dễ chịu với tô màu vì không phải đối mặt với tờ giấy trắng, không sợ "vẽ không ra hình". Người lớn cũng tô màu để thư giãn vì lý do tương tự.
Điều đáng để ý là cân bằng. Một trẻ chỉ tô màu mà không bao giờ vẽ tự do có thể quen chờ người khác đưa sẵn hình, và dễ cho rằng hình của mình "không đẹp bằng" hình in sẵn. Một trẻ chỉ vẽ tự do mà chưa từng tô màu cũng không thiếu gì nhiều. Vì vậy câu hỏi đúng không phải có nên cho tô màu không, mà là tô màu chiếm bao nhiêu chỗ trong thời gian con dành cho vẽ.
Những lo ngại và những điểm cộng hay được nhắc
Lo ngại: sách tô màu dạy con rằng hình đúng là hình của người khác. Viktor Lowenfeld, một nhà giáo dục mỹ thuật có ảnh hưởng ở thế kỷ 20, từng phê phán sách tô màu vì cho rằng chúng khiến trẻ đánh mất niềm tin vào cách vẽ của chính mình. Nhiều giáo viên mỹ thuật ngày nay vẫn chia sẻ lo ngại này, đặc biệt với trẻ nhỏ đang hình thành cách vẽ riêng.
Lo ngại: khung có sẵn khiến trẻ sợ ra ngoài vạch. Nếu người lớn khen "tô gọn trong viền" quá nhiều, trẻ có thể lấy việc không ra ngoài vạch làm mục tiêu, dè dặt hơn cả khi vẽ tự do.
Điểm cộng: hoạt động yên, dễ bắt đầu. Tô màu hợp với những lúc con cần dịu lại, chờ đợi ở phòng khám, trên xe, hay cuối ngày mệt. Không cần chuẩn bị nhiều, không bừa.
Điểm cộng: tập điều khiển tay và chọn màu. Lấp đầy một vùng, đổi hướng nét theo góc, chọn màu cạnh nhau là việc tay và mắt cùng làm. Với trẻ hay ngại vẽ, đây có thể là cửa vào nhẹ nhàng.
Điểm cộng: chủ đề con yêu. Một trang tô khủng long hay xe cứu hoả có thể là thứ giữ con ngồi lâu với bút màu, rồi từ đó con tự vẽ thêm.
Trẻ thường tô màu thế nào theo tuổi
Những gì dưới đây là khoảng hay thấy ở trẻ trong gia đình, có rào rộng, không dùng để đánh giá con tô "tốt" hay "chưa tốt".
| Khoảng tuổi | Thường thấy khi tô | Tranh tô hợp |
|---|---|---|
| Khoảng 2–3 tuổi | Nguệch ngoạc đè lên hình, không để ý đường viền; thích một hai màu | Thường chưa cần sách tô; nếu có thì hình rất to, một vật một trang |
| Khoảng 3–4,5 tuổi | Tô vào trong hình phần lớn, nét còn chạy ra ngoài; chọn màu theo ý thích hơn theo thật | Hình lớn, nét viền dày, ít chi tiết nhỏ |
| Khoảng 4,5 – 6 tuổi | Cố tô trong viền, đổi màu từng phần, bắt đầu tô theo màu thật nếu muốn | Hình có vài vùng vừa, có thể có nền đơn giản |
| Khoảng 6–9 tuổi | Tô khá gọn, tự chọn cách phối, có thể tô đậm nhạt, thêm chi tiết của mình | Hình nhiều chi tiết hơn, chủ đề con thích, trang có chỗ trống để con vẽ thêm |
Màu con chọn không cần đúng màu thật. Một con voi màu tím là quyết định của con, không phải lỗi. Người lớn chỉ hỏi nếu tò mò: "con chọn màu tím vì sao vậy?".
Chọn tranh tô hợp tay con
Không phải sách tô nào cũng hợp với trẻ nhỏ. Vài điều nên xem trước khi mua hay in:
- Nét viền dày, rõ; vùng tô to vừa ngón tay con. Trang dày đặc chi tiết nhỏ dành cho người lớn thường khiến trẻ nhỏ nản sau vài phút.
- Một trang một chủ đề, có khoảng trống quanh hình để con vẽ thêm mây, cỏ, người.
- Giấy đủ dày để bút sáp, bút dạ không thấm sang trang sau.
- Chủ đề gần với đời sống và sở thích của con: con vật, xe cộ, cảnh nhà, món ăn quen.
- Tránh sách tô có hình chép nhân vật nổi tiếng không rõ nguồn gốc, vì có thể vi phạm bản quyền, chất lượng in kém.
- Cha mẹ có thể tự vẽ khung tô cho con: vẽ vài đường viền đơn giản bằng bút dạ đậm, hoặc tô lại đường viền từ hình con tự vẽ hôm trước để con tô màu.
Cách cuối là cách nhiều gia đình thích: lấy hình con tự vẽ, người lớn đồ đậm lại đường viền, con tô màu. Con vừa có khung để tô, vừa thấy hình của mình được coi trọng như một trang sách.
Dùng sách tô xen với giấy trắng trong tuần
Không cần lập thời khoá biểu. Một vài thói quen nhỏ giữ cho tô màu ở đúng vị trí của nó:
- Để giấy trắng ở chỗ dễ lấy hơn sách tô trong góc vẽ; thứ ở trước mặt là thứ con dùng nhiều nhất.
- Dùng sách tô cho những lúc cần sự yên: chờ đợi, đi xa, trước giờ ngủ; còn những buổi vẽ dài ở nhà thì bắt đầu bằng giấy trắng.
- Khi con tô xong một trang, gợi ý con vẽ thêm một thứ gì ra ngoài khung: hình này đang ở đâu, có ai bên cạnh.
- Thỉnh thoảng lật ngược trang tô: mặt sau trống là chỗ để con vẽ hình của riêng mình về cùng chủ đề.
- Nếu con chỉ muốn tô màu và từ chối giấy trắng, đừng ép; ngồi vẽ tự do trên giấy của mình cạnh con, nhiều trẻ sẽ tò mò bắt chước.
Mục tiêu không phải tỉ lệ tô màu bao nhiêu phần trăm, mà là con biết mình có cả hai lựa chọn và thoải mái với cả hai.
Con tô ra ngoài đường viền
Tô ra ngoài vạch là chuyện bình thường ở trẻ nhỏ: tay con chưa dừng nét chính xác, và con thường quan tâm đến màu hơn là ranh giới. Không cần nhắc "tô gọn vào" mỗi khi con vượt viền. Nếu con tự muốn tô gọn hơn, có thể gợi ý tô viền trong trước bằng nét nhẹ rồi mới tô kín phần giữa.
Có trẻ khoảng năm, sáu tuổi trở lên lại rất khó chịu khi lỡ tô ra ngoài, xé trang, đòi trang mới. Đó là lúc người lớn nên bớt nhấn vào việc tô gọn và nói nhiều hơn về màu con chọn, về câu chuyện trong tranh. Có thể cho con thấy người lớn cũng tô lem, rồi biến chỗ lem thành một đám mây, một vệt khói.
Khen tô màu cũng nên tránh khen "tô đẹp, không lem chút nào". Khen như vậy biến sự gọn gàng thành điều quan trọng nhất. Nói về điều cụ thể con đã làm: "con chọn ba màu xanh khác nhau cho cái cây", "con tô bầu trời nhạt hơn mặt đất". Không so trang tô của con với trang của anh chị hay của bạn.
Tô màu cùng nhau: một buổi yên của cả nhà
Một điểm ít được nhắc là tô màu rất hợp để làm cùng nhau. Cha mẹ, ông bà và con mỗi người một trang, ngồi chung một bàn, không ai phải dạy ai. Trong lúc tô, câu chuyện tự đến: chuyện ở lớp, chuyện con mèo hàng xóm, chuyện hôm nay ăn gì. Với nhiều trẻ, đó là lúc con kể nhiều nhất trong ngày, vì không ai nhìn thẳng vào mặt con hỏi han.
Khi tô cùng, người lớn tô theo cách của mình, không tô hộ trang của con, không thi xem ai xong trước. Có thể đổi trang cho nhau giữa chừng: con tô tiếp phần của bố, bố tô tiếp phần của con, xem trang tranh trở thành thế nào. Không có trang nào đúng hay sai, chỉ có một trang hai người cùng làm.
Một tấm tranh tô chung như vậy hay được con giữ lâu hơn trang con tô một mình, vì nó gắn với một buổi tối cụ thể. Chuyện giữ lại tranh nào và trưng ở đâu có bài riêng ở danh mục trình diễn và lưu giữ của trang.
Bút màu cho tô màu và an toàn
Tô màu thường kéo dài hơn vẽ, con cầm bút lâu và hay ngậm bút khi nghĩ, nên chọn bút cũng đáng để ý:
- Trẻ nhỏ hợp bút sáp to, bút sáp dầu thân dày, dễ cầm, khó gãy; bút chì màu hợp với trẻ lớn hơn khi muốn tô mịn.
- Chọn bút ghi rõ dành cho trẻ em, có độ tuổi phù hợp trên bao bì; tránh bút trôi nổi không nhãn.
- Bút dạ có nắp thông khí; nắp nhỏ cất xa em bé dưới ba tuổi.
- Không cho trẻ dùng bút dạ dầu, bút sơn, bút xoá của người lớn để tô.
- Ngồi tô ở bàn, ánh sáng đủ, nghỉ một chút sau khoảng nửa giờ để mắt và tay được thả lỏng.
- Gọt bút chì màu thì người lớn gọt hoặc dùng gọt bút có hộp đựng vỏ cho trẻ lớn, lưỡi gọt không tháo ra cho trẻ nghịch.
Tô màu trên máy tính bảng là một hoạt động khác hẳn, tính vào thời gian dùng màn hình của con. Bài này chỉ bàn tô màu trên giấy.
Câu hỏi thường gặp
Sách tô màu có làm trẻ kém sáng tạo không?
Không có bằng chứng rõ ràng rằng tô màu thỉnh thoảng làm trẻ kém sáng tạo. Lo ngại chủ yếu đặt ra khi sách tô thay chỗ hoàn toàn cho vẽ tự do. Giữ giấy trắng luôn sẵn và dùng sách tô như một lựa chọn bên cạnh là cách cân bằng nhiều gia đình chọn.
Mấy tuổi thì cho bé dùng sách tô màu?
Trẻ khoảng hai, ba tuổi thường nguệch ngoạc đè lên hình mà không để ý viền, nên giấy trắng hợp hơn. Từ khoảng ba, bốn tuổi, nhiều trẻ thích tô vào trong hình to, nét viền dày. Không có tuổi bắt buộc; con thích thì cho thử.
Con chỉ thích tô màu, không chịu vẽ tự do, phải làm sao?
Không ép. Thử cầu nối: tô xong vẽ thêm một thứ ra ngoài khung, vẽ ở mặt sau trang tô, hoặc người lớn đồ lại hình con tự vẽ để con tô. Nhiều trẻ ngại tờ giấy trắng vì sợ vẽ không ra hình; khen cách làm thay vì khen giống thật giúp con bớt ngại.
Có nên in tranh tô màu từ mạng cho con không?
Có thể dùng các nguồn cho phép in miễn phí cho mục đích cá nhân. Nên chọn hình nét dày, đơn giản, hợp tuổi con. Cha mẹ tự vẽ khung tô hoặc tô đậm hình con vẽ cũng là lựa chọn tốt, lại cho con thấy hình của mình đáng giá.
Con tô màu không giống thật, có nên sửa không?
Không cần sửa. Con chọn màu theo ý thích và cảm xúc, một con mèo xanh lá là quyết định của con. Nếu tò mò, hỏi con vì sao chọn màu đó. Khi con lớn hơn và tự muốn tô giống thật, con sẽ quan sát và hỏi.