Có những điều con không nói ra miệng nhưng lại viết được. Sổ nhắn qua lại là một cuốn sổ nhỏ mà con và cha mẹ thay phiên viết cho nhau: con viết vài dòng hoặc vẽ một bức tranh, đặt sổ ở chỗ hẹn trước, cha mẹ đọc và viết đáp, rồi trả sổ lại. Nó khác nhật ký riêng ở chỗ có người đọc, và khác tin nhắn điện thoại ở chỗ chậm, viết tay, chỉ thuộc về hai người.
Với đứa trẻ thích viết, đây là chỗ có người đọc thật và trả lời thật. Với đứa trẻ hay ngại, đây là đường vòng để nói những điều khó nói. Bài này hướng dẫn cách bắt đầu, viết gì khi đến lượt người lớn, xử lý ra sao khi con viết điều đáng lo, và tách cuốn sổ chung này khỏi nhật ký riêng mà con có quyền giữ kín.
Sổ nhắn qua lại khác nhật ký riêng ở đâu
Nhật ký riêng là của con, viết cho chính con, và người lớn không đọc nếu con không mời. Sổ nhắn qua lại thì ngay từ đầu đã có hai người viết và hai người đọc. Con biết rõ những gì viết vào đây sẽ được bố hoặc mẹ đọc. Sự rõ ràng ấy quan trọng: nó cho con chọn điều gì đưa vào sổ chung, điều gì giữ cho riêng mình.
Cũng vì có người đọc, sổ nhắn tạo ra một cuộc trò chuyện kéo dài nhiều ngày. Con hỏi "mẹ hồi nhỏ có sợ ma không?", hai hôm sau mẹ trả lời một trang, con hỏi tiếp. Nhịp chậm này cho cả hai thời gian nghĩ trước khi viết, khác với nói chuyện trực tiếp lúc vội, lúc mệt, lúc dễ buột miệng.
Với tài viết của con, sổ nhắn là chỗ luyện viết mà không ai chấm. Con viết để được hiểu, để được trả lời, nên tự nhiên muốn viết rõ hơn, dài hơn. Nhiều phụ huynh kể rằng đứa trẻ ngại viết bài tập làm văn lại có thể viết cả trang trong sổ nhắn, vì ở đây chữ có một người đang chờ đọc.
Bắt đầu cuốn sổ trong một tuần
Không cần nghi thức cầu kỳ. Điều cần là một cuốn sổ đủ đẹp để con muốn giữ và một quy ước rõ ràng ngay từ đầu.
- Cùng con chọn sổ. Một cuốn sổ nhỏ, bìa con thích, đủ mỏng để nhét dưới gối hay trong ngăn bàn. Để con trang trí bìa và đặt tên sổ.
- Thoả thuận chỗ hẹn. Ví dụ sổ để trên bàn học tức là đến lượt mẹ, sổ dưới gối của con tức là đến lượt con. Chỗ hẹn giúp không ai phải hỏi "viết chưa?".
- Người lớn viết trang đầu. Trang mở đầu nên ngắn, ấm, kết bằng một câu hỏi dễ trả lời, như "Hôm nay ở lớp có điều gì làm con cười không?"
- Nói rõ luật chơi chữ. Không ai chấm chính tả, không ai mang sổ ra cho người thứ ba xem, ai cũng được vẽ thay cho viết.
- Đọc và trả lời trong một hai ngày. Để sổ nằm chờ cả tuần là cách nhanh nhất làm con nản.
- Chấp nhận trang trả lời rất ngắn. "Có ạ" hay một hình mặt cười cũng là một lượt viết. Con đang thử xem cuốn sổ có an toàn không.
Nếu nhà có hai con, mỗi đứa nên có một cuốn riêng với bố hoặc mẹ. Một cuốn chung cho cả nhà là chuyện khác, hợp với kiểu báo tường hay sổ thơ chung hơn.
Về đồ dùng, chỉ cần một cây bút chì kẹp sẵn trong gáy sổ để không ai phải đi tìm bút khi đến lượt. Có bé thích dán thêm vào sổ một chiếc lá khô, một mẩu vé xe buýt, một tấm giấy gói kẹo kèm lời kể ngắn; những món nhỏ ấy làm cuốn sổ giống một cái hộp kỷ niệm của hai người. Bạn cũng có thể dán đáp lại một món nhỏ của mình, như tấm ảnh cũ hồi bằng tuổi con, để cuộc trò chuyện có thêm chất liệu.
Trang sổ trông thế nào theo tuổi
Hình thức sổ nên thay đổi khi con lớn. Bảng dưới là gợi ý, không phải lộ trình bắt buộc.
| Quãng tuổi | Con thường viết thế nào | Người lớn viết đáp thế nào |
|---|---|---|
| Khoảng 4–6 tuổi | Tranh vẽ, vài chữ cái, tên mình; nhờ người lớn chép một câu | Một hai câu ngắn đọc to được, kèm hình vẽ đơn giản |
| Khoảng 6–8 tuổi | Một hai câu, chính tả còn sai nhiều, hay hỏi một câu | Vài câu, trả lời đúng câu con hỏi, hỏi lại một câu |
| Khoảng 8–10 tuổi | Nửa trang đến một trang, kể chuyện ở lớp, chuyện bạn bè | Độ dài tương đương con, kể chuyện của mình hồi bằng tuổi |
| Khoảng 10–12 tuổi | Có khi rất dài, có khi bỏ trống nhiều tuần; bắt đầu viết về cảm xúc, chuyện khó | Ngắn hơn con, nghe nhiều hơn khuyên, không hỏi dồn |
Một quy tắc hữu ích là viết đáp không dài hơn con quá nhiều. Nếu con viết hai dòng mà bạn trả lời hai trang, sổ dễ biến thành chỗ người lớn giảng, và con sẽ thôi viết.
Ví dụ giả định: ba lượt viết đầu tiên của một cuốn sổ
Để dễ hình dung nhịp của sổ nhắn, đây là ví dụ giả định với bé Khoa tám tuổi và bố. Trang một, bố viết: "Bố mua cuốn sổ này để hai bố con viết cho nhau. Không ai chấm, không ai đọc trộm. Hôm nay ở lớp có chuyện gì làm con cười không?" Hai hôm sau, Khoa viết một dòng: "Bạn Tín bị con chim ị lên đầu." Kèm một hình con chim bay.
Lượt của bố, bố không viết "ôi tội bạn" rồi chuyển chủ đề. Bố kể hồi lớp ba bố cũng bị y như vậy ở sân trường, cả lớp cười suốt một tuần, rồi hỏi: "Bạn Tín có cười không hay bạn ấy giận?" Câu hỏi này mời Khoa nghĩ về cảm giác của người khác, mà không giảng giải gì.
Lượt tiếp theo, Khoa viết bốn dòng: Tín lúc đầu khóc, sau đó cười, rồi cả nhóm đặt cho con chim một cái tên. Từ một dòng lên bốn dòng chỉ sau hai lượt, không ai bảo Khoa viết dài hơn. Con viết dài hơn vì có người đọc thật và có chuyện để kể tiếp. Đó là điều cuốn sổ làm được mà bài tập làm văn khó làm được.
Viết gì khi đến lượt cha mẹ
Trả lời trước, hỏi sau. Con hỏi gì, trả lời đúng điều đó trước tiên. Sau đó mới hỏi thêm một câu, chỉ một câu, để mở lượt tiếp theo.
Kể chuyện của mình. Trẻ rất thích đọc chuyện hồi nhỏ của bố mẹ, nhất là chuyện bố mẹ từng sợ, từng sai, từng xấu hổ. Những chuyện ấy cho con thấy người lớn cũng từng là trẻ con.
Nhắc lại một chi tiết con viết. Câu "mẹ đọc thấy con kể bạn Na cho con mượn bút" cho con biết bạn đọc kỹ, đáng giá hơn mọi câu khen chung.
Không biến sổ thành chỗ nhắc việc. "Nhớ dọn bàn học" thuộc về lời nói hằng ngày. Một khi sổ chứa lời nhắc, con mở sổ ra với tâm thế bị kiểm tra.
Không phê bình chuyện con kể. Con kể đã cãi nhau với bạn, đừng viết đáp "con sai rồi". Hỏi con thấy thế nào, nghĩ gì; phần bàn đúng sai để dành nói trực tiếp nếu thật cần.
Viết tay, kể cả khi chữ xấu. Con nhận ra nét chữ của bố mẹ, và chữ tay mang một cảm giác thân mật mà chữ in không có.
Khi con viết điều đáng lo vào sổ
Đôi khi sổ nhắn trở thành chỗ con nói ra chuyện lớn: bị bạn bắt nạt, sợ một người nào đó, buồn vì chuyện bố mẹ cãi nhau. Lúc này phản ứng đầu tiên của bạn quyết định con có còn dám viết nữa không. Viết đáp ngắn, bình tĩnh: cảm ơn con đã kể, bố mẹ ở đây, mình nói chuyện thêm được không. Sau đó tìm lúc riêng để nói trực tiếp, không trước mặt người khác.
Nếu điều con viết cho thấy con có thể đang bị xâm hại, bị đe doạ, hay có ý nghĩ làm hại bản thân, đây không còn là chuyện của cuốn sổ. Hãy ở bên con, giữ an toàn cho con trước tiên, và tìm sự giúp đỡ của người có chuyên môn. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 nhận tư vấn và tiếp nhận thông tin về trẻ bị xâm hại; khi có nguy hiểm tức thời, gọi 113 hoặc 115.
Cũng đừng hứa giữ bí mật tuyệt đối trong sổ nếu chuyện con kể cần người khác can thiệp. Hãy nói thật với con rằng có những chuyện bố mẹ cần nhờ thêm người lớn khác giúp để bảo vệ con, và bạn sẽ nói cho con biết trước sẽ báo với ai.
Nhật ký riêng của con thì sao
Có cuốn sổ chung không có nghĩa con không cần một cuốn riêng. Từ tuổi tiểu học trở đi, nhiều trẻ bắt đầu viết nhật ký cho chính mình, có khi kèm ổ khoá nhỏ. Đọc lén cuốn đó, dù vì lo lắng, thường làm hỏng lòng tin mà cuốn sổ chung đang xây. Luật Trẻ em năm 2016 cũng ghi nhận quyền của trẻ được bảo vệ đời sống riêng tư và bí mật cá nhân, và cuốn nhật ký là một phần rất rõ của đời sống riêng ấy; phần pháp lý chi tiết nằm ở các bài về quyền của trẻ.
Cách làm lành mạnh là nói rõ hai cuốn sổ có hai luật khác nhau. Sổ chung là chỗ hai người cùng đọc. Sổ riêng là của con; nếu con muốn cho xem một trang, con sẽ mang ra. Khi con hiểu ranh giới đó được tôn trọng, con thường tự mang sang sổ chung những điều con muốn chia sẻ.
Trường hợp bạn có lý do nghiêm trọng để lo cho an toàn của con, cách đúng là hỏi trực tiếp và tìm người có chuyên môn hỗ trợ, thay vì lục đồ riêng. Cuốn sổ chung, nếu được giữ tốt, chính là đường để những chuyện đó đến với bạn mà không cần lục lọi.
Câu hỏi thường gặp
Con không chịu viết lại sau trang đầu tiên thì làm sao?
Có thể câu hỏi đầu tiên quá khó hoặc con chưa tin cuốn sổ an toàn. Thử viết một trang vui, có tranh, hỏi câu chọn một trong hai, như "con thích mèo hay chó hơn?". Và kiên nhẫn: có bé mất vài tuần mới trả lời dài.
Bố hay mẹ nên viết sổ với con?
Ai có thời gian đều đặn hơn thì nên làm. Có nhà con có một cuốn với bố và một cuốn với mẹ, mỗi cuốn mang không khí riêng. Điều quan trọng là người viết đáp đọc kỹ và trả lời đúng hẹn.
Có nên sửa lỗi chính tả trong sổ của con?
Không nên. Nếu muốn con thấy chữ đúng, bạn tự nhiên dùng lại từ đó viết đúng trong câu trả lời của mình. Con đọc và học dần mà không thấy mình bị chấm.
Đi làm xa thì dùng sổ nhắn được không?
Được, theo kiểu gửi thư: chụp trang con viết gửi qua tin nhắn riêng, bạn viết đáp ra giấy rồi chụp gửi lại, người ở nhà in hoặc chép vào sổ. Chậm hơn một chút nhưng vẫn giữ được nét chữ tay của hai người.
Con lớn rồi muốn dừng sổ thì có sao không?
Không sao. Tuổi mới lớn thường cần nhiều khoảng riêng hơn. Cất cuốn sổ cũ cẩn thận và để ngỏ lời mời: lúc nào con muốn viết lại, sổ vẫn còn trang trắng. Nhiều bạn trẻ quay lại vào những lúc khó khăn.
Có nên cho người khác đọc sổ nhắn của hai mẹ con?
Chỉ khi con đồng ý, kể cả với người thân trong nhà. Ngay từ đầu nên thống nhất sổ chỉ hai người đọc. Nếu bạn muốn khoe một câu dễ thương con viết, hãy hỏi con trước; giữ lời hứa này là điều giúp cuốn sổ sống lâu.