Kịch câm là diễn hoàn toàn bằng nét mặt, ánh mắt và cơ thể, không có lời nói, và là một trong những hình thức diễn dễ bắt đầu nhất với trẻ ở nhà. Chỉ cần một khoảng trống, không cần đạo cụ: con giả vờ ăn một quả cam vô hình, đẩy một bức tường không có thật, hay diễn tả cảm giác khi trời mưa to, cả nhà đoán xem con đang làm gì.
Bài này giới thiệu kịch câm phù hợp với trẻ ở từng độ tuổi, các bài tập khởi đầu, đề tài lấy từ đời sống trong nhà, cách tổ chức lượt diễn và lượt đoán, dùng kịch câm để giúp con gọi tên cảm xúc, và cách góp ý khiến con muốn diễn tiếp.
Vì sao kịch câm hợp với trẻ
Nhiều trẻ thích diễn nhưng gặp khó ở phần lời thoại: chưa nhớ câu, ngại nói to, phát âm chưa rõ. Kịch câm bỏ hẳn gánh nặng đó. Con chỉ cần nghĩ xem nhân vật đang làm gì, cảm thấy gì, rồi cho cơ thể thể hiện ra. Vì không cần nói, kịch câm cũng hợp với các gia đình nhiều thế hệ, nhiều độ tuổi cùng tham gia.
Kịch câm buộc người diễn quan sát rất kỹ. Để diễn cảnh rửa bát, con phải nhớ tay cầm miếng rửa thế nào, bát nặng hay nhẹ, nước nóng hay lạnh. Để diễn cảnh chờ xe buýt dưới trời mưa, con phải nhớ người ta co vai, nhìn đồng hồ, kiễng chân trông xe ra sao. Quan sát đời sống là nền tảng của mọi loại hình diễn, và kịch câm luyện điều đó rất tự nhiên.
Kịch câm còn là một cách để trẻ làm quen với cảm xúc. Khi diễn "buồn" không có lời, con phải nghĩ xem buồn thì vai trông thế nào, bước đi ra sao. Khi người khác diễn "giận", con phải đọc được từ nét mặt và cơ thể. Đây là những kỹ năng con dùng hằng ngày khi chơi với bạn, ở lớp học.
Và cuối cùng, kịch câm rất yên tĩnh. Với gia đình ở chung cư, nhà ống sát vách, đây là hoạt động diễn ồn ít nhất mà vẫn vui.
Kịch câm theo từng độ tuổi
Mốc tuổi dưới đây chỉ là tham khảo; nhiều trẻ làm được sớm hơn hoặc muộn hơn. Cứ bắt đầu từ mức dễ và tăng dần.
| Độ tuổi (tham khảo) | Con thường làm được | Gợi ý đề tài |
|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Bắt chước một hành động đơn giản người lớn làm mẫu | Ăn, ngủ, đánh răng, ôm em bé, con mèo liếm lông |
| 3–4 tuổi | Tự diễn một hành động quen thuộc, diễn con vật | Con gà mổ thóc, con voi đi, uống nước nóng |
| 4–6 tuổi | Diễn một chuỗi hai ba hành động, diễn cảm xúc cơ bản | Thức dậy, vươn vai, mặc áo; vui, buồn, sợ, ngạc nhiên |
| 6–8 tuổi | Diễn tình huống có mở đầu và kết thúc, dùng đồ vật vô hình | Đi chợ mua cá, thả diều bị đứt dây, tưới cây gặp sâu |
| Từ 8 tuổi | Diễn câu chuyện ngắn, diễn cùng người khác, nhân vật có tính cách | Hai người khiêng tủ qua cửa hẹp, người bán hàng và khách mặc cả |
Với trẻ nhỏ, người lớn nên diễn trước, con diễn theo. Khi con đã quen, đổi lại: con diễn, người lớn đoán. Đổi vai qua lại giữ cho buổi diễn cân bằng, ai cũng vừa là diễn viên vừa là khán giả.
Bài tập khởi đầu: từ gương đến đồ vật vô hình
Những bài tập dưới đây là nền tảng quen thuộc của kịch câm, được đơn giản hoá cho trẻ. Mỗi bài vài phút, làm xen kẽ, không cần làm hết trong một buổi.
- Soi gương cảm xúc: con đứng trước gương, người lớn gọi tên một cảm xúc như vui, buồn, giận, sợ, ngạc nhiên, buồn ngủ; con làm nét mặt tương ứng và tự nhìn mình.
- Tấm gương người: hai người đứng đối diện, một người làm động tác chậm, người kia làm theo như ảnh trong gương. Đổi vai sau một phút.
- Bức tường tưởng tượng: con đặt hai lòng bàn tay phẳng lên một bức tường không có thật, dò dọc theo tường, tìm cửa. Bí quyết là bàn tay dừng đúng một chỗ như chạm vật cứng.
- Sợi dây vô hình: con kéo một sợi dây tưởng tượng, nặng dần lên. Cơ thể ngả ra sau, chân bám đất, mặt gắng sức.
- Món ăn vô hình: con ăn một món tưởng tượng; cả nhà đoán đó là món gì nhờ cách con cầm, cắn, nhai. Kem lạnh, mì nóng, quả chanh chua cho kết quả rất khác nhau.
- Đồ vật biến hình: người lớn đưa một vật tưởng tượng; con biến nó thành thứ khác, như chiếc lược thành cây sáo, rồi thành chiếc ô, chỉ bằng cách cầm và dùng.
Trẻ nhỏ có thể chưa giữ được "đồ vật vô hình" nhất quán, bát đang to bỗng nhỏ lại. Không cần sửa ngay. Người lớn làm mẫu thật chậm, con sẽ tự điều chỉnh dần.
Đề tài lấy từ đời sống trong nhà
Đề tài kịch câm hay nhất thường là những việc con thấy mỗi ngày. Vài gợi ý để viết vào những mẩu giấy nhỏ, gấp lại và bốc thăm:
- Bà nhặt rau muống trên chiếc ghế đẩu thấp.
- Bố đứng đợi nồi cơm điện chín, ngó vào mấy lần.
- Mẹ đi chợ, mặc cả, xách giỏ nặng về.
- Tưới cây ngoài ban công, bất ngờ có con ong bay tới.
- Chờ xe buýt dưới trời mưa, ô bị gió lật.
- Mèo nhà rình con thạch sùng trên tường.
- Ăn một bát phở thật nóng vào buổi sáng mùa đông.
- Thả diều trên đê, diều lên cao rồi đứt dây.
- Làm bài tập, buồn ngủ, cố thức.
- Mở quà sinh nhật, bên trong là thứ rất bất ngờ.
Để con tự viết thêm đề tài, kể cả những chuyện riêng của con ở trường. Con chọn chuyện gì để diễn thường cho cha mẹ biết điều gì đang chiếm nhiều chỗ trong suy nghĩ của con. Tránh đề tài về người thật cụ thể kèm đặc điểm ngoại hình, để kịch câm không thành nhại người khác.
Lượt diễn, lượt đoán: giữ không khí cùng cười, không thắng thua
Phần đoán là lúc cả nhà hào hứng nhất, nhưng cũng là chỗ dễ biến thành tranh đua: ai đoán đúng nhiều nhất, ai diễn "hay" nhất. Để giữ tinh thần của trang này, không chấm điểm, không xếp hạng, có thể đặt vài nguyên tắc ngay từ đầu.
Mọi người đoán chung, không giành phần. Người diễn có quyền gợi ý thêm bằng động tác nếu cả nhà đoán mãi không ra. Đoán sai cũng là một phần vui: nhiều khi câu đoán sai lại mở ra một cách hiểu thú vị hơn ý định ban đầu. Không ai bị loại, không ai "thua".
Với trẻ nhỏ, có thể bỏ hẳn phần đoán: con diễn, cả nhà xem và nói lại điều mình thấy, chẳng hạn "mẹ thấy con cầm cái gì rất nóng". Cách nói này cho con biết những gì con diễn đã được hiểu, mà không có áp lực đúng sai.
Khi anh chị em cùng tham gia, cho từng người một lượt và tôn trọng thời gian của nhau. Đứa nhỏ diễn lâu, đứa lớn sốt ruột, người lớn có thể nhắc nhẹ: mỗi lượt khoảng một phút, ai cũng được diễn. Và nếu em diễn chưa rõ, anh chị không cười chê, chỉ đoán và cổ vũ.
Dùng kịch câm để gọi tên cảm xúc
Kịch câm cho trẻ một cách nói về cảm xúc mà không cần tìm từ. Một đứa trẻ năm tuổi khó giải thích "con thấy bực vì bạn lấy bút", nhưng con có thể diễn cảnh ấy: khoanh tay, dậm chân, quay mặt đi. Từ đó cha mẹ mở lời: "Nhân vật này đang giận phải không? Vì sao vậy?".
Có thể làm một "tủ cảm xúc": mỗi tối, con chọn một cảm xúc trong ngày và diễn câm cho bố mẹ đoán. Cha mẹ cũng làm như vậy. Dần dần, con quen nhận ra cảm xúc của chính mình và của người khác, biết rằng người lớn cũng có lúc mệt, lúc buồn, lúc lo.
Một lưu ý quan trọng: không ép con diễn lại những chuyện buồn, đáng sợ có thật vừa xảy ra, như một lần bị ngã đau, một chuyện ở trường làm con khóc. Nếu con tự muốn diễn, hãy xem và lắng nghe. Nếu con không muốn, tôn trọng điều đó. Kịch câm là để con có thêm một cách bày tỏ, không phải để khai thác cảm xúc của con.
Nếu cha mẹ thấy con thường xuyên diễn đi diễn lại một cảnh sợ hãi, giận dữ, kèm thay đổi lớn trong giấc ngủ, ăn uống hay hành vi, đó là lúc nên hỏi ý kiến chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc bác sĩ nhi để được hỗ trợ.
Khen và góp ý để con muốn diễn tiếp
Khen chi tiết con đã quan sát. "Mẹ nhận ra ngay là mì nóng vì con thổi phù phù trước khi ăn." Câu khen cụ thể cho con biết sự quan sát của con có giá trị.
Hỏi trước khi góp ý. "Con muốn bố gợi ý một chỗ không?" Nếu con nói không, thì thôi. Trẻ nhận góp ý tốt hơn nhiều khi được hỏi trước.
Góp ý một điều, bằng câu hỏi. Thay vì "con diễn chưa rõ", thử hỏi "cái túi đó nặng hay nhẹ nhỉ?". Con sẽ tự nghĩ và thử lại.
Không so với người khác. Không nói "chị diễn rõ hơn", không so con với ai trên mạng. Chỉ so với chính lần trước của con: "Lần này bức tường của con rất chắc".
Ghi nhận sự can đảm. Với trẻ rụt rè, việc đứng lên diễn đã là điều đáng ghi nhận, bất kể cả nhà có đoán ra hay không.
Cha mẹ cũng diễn vụng. Người lớn diễn vụng, đoán sai, cười chính mình giúp con thấy không cần hoàn hảo để được tham gia.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi có thể chơi kịch câm?
Trẻ khoảng hai, ba tuổi đã có thể bắt chước những hành động đơn giản không lời như ăn, ngủ, ôm em bé. Từ bốn tuổi nhiều trẻ tự diễn được và bắt đầu đoán người khác diễn. Kịch câm có thể đi cùng con tới tuổi lớn với đề tài khó dần.
Con hay bật cười khi đang diễn, có cần sửa không?
Không cần. Bật cười khi diễn là phản ứng rất tự nhiên, người lớn cũng vậy. Đó là dấu hiệu con thấy vui. Theo thời gian, con sẽ tự giữ được nét mặt lâu hơn. Có thể làm thêm bài tập soi gương giữ nét mặt trong vài giây cho vui.
Kịch câm có giúp trẻ chậm nói không?
Kịch câm là một hoạt động vui, giúp trẻ biểu đạt bằng cơ thể, nhưng không thay thế việc đánh giá và can thiệp chuyên môn. Nếu cha mẹ lo con chậm nói, nên đưa con đi khám để được tư vấn. Trong lúc đó, kịch câm vẫn là hoạt động tốt để cả nhà gắn kết.
Có cần mặc đồ trắng, vẽ mặt trắng như diễn viên kịch câm không?
Không cần. Ở nhà, con mặc quần áo thường ngày là đủ. Nếu con thích, có thể đeo găng tay trắng để động tác tay nổi bật hơn. Vẽ mặt thì chỉ dùng màu dành cho da trẻ em và thử trước ở vùng da nhỏ.
Có thể dùng kịch câm trong bữa tiệc sinh nhật của con không?
Được, với điều kiện giữ tinh thần không thắng thua. Chuẩn bị sẵn các mẩu giấy đề tài đơn giản, cho các bạn diễn theo cặp hoặc nhóm nhỏ để không ai phải đứng một mình. Bạn nào ngại thì được làm người đoán, không bắt buộc ai diễn.