Có những đứa trẻ kể chuyện rất cuốn nhưng ngại cầm bút; với các con, giọng nói là cây bút đầu tiên. Một chiếc điện thoại sẵn trong nhà là đủ để con thu lại truyện tự kể, thêm tiếng mưa bằng hạt gạo, tiếng bước chân bằng vỗ tay, rồi phát cho cả nhà nghe như một chương trình phát thanh nhỏ. Kể bằng giọng là một tài lẻ riêng: biết ngắt nghỉ, biết đổi giọng cho nhân vật, biết giữ người nghe bằng sự im lặng đúng chỗ.
Bài này hướng dẫn chuẩn bị chỗ thu bằng chăn gối, làm tiếng động bằng đồ trong bếp, sắp một chương trình mười phút, giữ giọng và tai của con, và nhất là giữ những bản ghi ấy trong gia đình, vì giọng nói của trẻ cũng là thông tin riêng cần được bảo vệ.
Kể bằng giọng là một tài riêng, không phải bước đệm trước khi viết
Truyền thống kể chuyện của con người có trước chữ viết rất lâu, và ở nhiều nơi nghệ thuật kể bằng giọng vẫn sống song song với văn viết. Một câu chuyện kể bằng miệng có những thứ chữ không giữ được: tiếng cười giữa câu, chỗ hạ giọng thì thầm, khoảng lặng trước khi nhân vật mở cánh cửa. Trẻ thích kể thường rất nhạy với những thứ này mà không ai dạy.
Vì vậy, đừng coi việc thu âm là "đỡ cho con khỏi viết". Đó là một hình thức sáng tác đầy đủ, với những kỹ năng riêng: điều khiển hơi thở, tốc độ nói, độ to nhỏ, phát âm rõ, và quan trọng nhất là hình dung người nghe không nhìn thấy mình. Khi nghe lại, con tự nhận ra chỗ mình nói nhanh quá, chỗ người nghe sẽ không hiểu, và tự sửa, đó chính là quá trình biên tập.
Thu âm còn đặc biệt hợp với trẻ đang gặp khó với chữ viết, như viết chậm, mỏi tay, hay chính tả còn yếu. Con được làm tác giả trọn vẹn mà không bị chữ kéo lại. Nếu bạn lo về khó khăn chữ viết kéo dài, hãy trao đổi với giáo viên hoặc bác sĩ; còn ở nhà, giọng nói giữ cho con niềm vui sáng tác trong lúc chờ.
Chuẩn bị chỗ thu bằng đồ sẵn có
Không cần micro rời hay phần mềm phức tạp. Ứng dụng ghi âm có sẵn trong điện thoại là đủ cho một chương trình gia đình. Điều làm bản thu khác hẳn là chỗ ngồi và vài thói quen nhỏ.
- Chọn phòng ít vang. Phòng có rèm, giường, tủ quần áo thường đỡ vang hơn phòng khách lát gạch trống. Tránh gần quạt, máy giặt, cửa sổ ra đường lớn.
- Làm "phòng thu chăn". Căng một tấm chăn qua hai lưng ghế hay chui vào lều chăn gối. Vải mềm hút bớt tiếng vang, và trẻ rất thích cảm giác ngồi trong phòng thu bí mật.
- Bật chế độ máy bay trước khi thu để không có cuộc gọi hay thông báo xen vào giữa câu chuyện.
- Đặt máy ổn định. Kê điện thoại lên chồng sách hay đặt vào cốc, cách miệng con khoảng một gang tay, hơi lệch sang bên để hơi thở không phả thẳng vào.
- Thu thử mười giây. Con nói tên mình và một câu bất kỳ, nghe lại xem to nhỏ đã vừa chưa rồi mới thu thật.
- Thu từng đoạn ngắn. Mỗi đoạn một hai phút; nói vấp thì thu lại đoạn đó, không cần thu lại cả truyện.
- Đặt tên tệp ngay sau khi thu. Ghi tên truyện, số đoạn và ngày để khỏi lẫn khi ghép.
Nếu muốn ghép các đoạn và thêm nhạc nền, nhiều điện thoại và máy tính có sẵn công cụ chỉnh âm thanh đơn giản. Trẻ lớn khoảng mười tuổi trở lên thường học cách cắt ghép rất nhanh; trẻ nhỏ hơn thì cứ phát lần lượt từng đoạn, vẫn là một chương trình hoàn chỉnh.
Làm tiếng động bằng đồ trong nhà
Phần con thích nhất thường là làm tiếng động. Mỗi món dưới đây đều có sẵn trong bếp hay góc nhà; người lớn kèm với những món dễ vỡ hay có nước.
- Tiếng mưa: rắc nhẹ hạt gạo lên mặt khay nhôm, hoặc lắc chai nhựa đựng hạt đỗ xanh.
- Tiếng lửa tí tách: vò chậm một tờ giấy bóng kính hay túi ni lông mỏng sát máy.
- Tiếng bước chân trên lá khô: bóp nhẹ một nắm lá khô thật trong túi giấy, hoặc ấn tay lên hộp bột ngô.
- Tiếng ngựa phi: úp hai nửa vỏ dừa khô hay hai cái cốc nhựa gõ lên mặt bàn theo nhịp.
- Tiếng sóng biển: nghiêng qua lại một khay có vài nắm hạt đậu khô.
- Tiếng gõ cửa, tiếng cọt kẹt: gõ khớp ngón tay lên mặt gỗ; kéo chậm ngăn kéo cũ.
- Tiếng nước: khuấy tay trong chậu nhựa có ít nước, chỉ khi người lớn ngồi cạnh và để xa ổ điện, điện thoại.
Đừng dùng cốc thuỷ tinh, bát sứ để gõ mạnh, vì dễ vỡ thành mảnh sắc. Hạt đậu, hạt gạo dùng làm tiếng động phải để xa tầm tay em bé dưới ba tuổi. Thử từng tiếng trước, nghe lại qua máy, vì nhiều tiếng nghe ngoài đời một kiểu mà qua máy lại ra kiểu khác, và đó cũng là một phát hiện thú vị với con.
Một chương trình phát thanh gia đình mười phút
Khung dưới đây giúp con có điểm tựa khi lần đầu làm chương trình. Không cần theo đúng; con thay, bỏ, thêm phần nào tuỳ ý.
| Phần | Nội dung gợi ý | Thời lượng |
|---|---|---|
| Mở đầu | Con chào, giới thiệu tên đài do con đặt và hôm nay có gì | Khoảng nửa phút |
| Tin trong nhà | Một hai tin ngắn: cây mướp ra quả, em bé mọc răng | Khoảng một phút |
| Truyện chính | Truyện con tự kể, có tiếng động | Khoảng năm phút |
| Khách mời | Ông bà hay bố mẹ kể một chuyện ngắn hoặc đọc một bài thơ | Khoảng hai phút |
| Câu đố hoặc bài hát | Một câu đố cho người nghe, hoặc một bài hát con thích | Khoảng một phút |
| Kết thúc | Lời chào, hẹn số sau | Vài giây |
Phần khách mời thường là phần cả nhà nhớ lâu nhất, vì nó giữ lại giọng của ông bà. Nhiều gia đình về sau quý những bản thu này hơn mọi tấm ảnh. Nếu con muốn phỏng vấn khách mời, gợi con chuẩn bị ba câu hỏi trước, như "hồi nhỏ ông thích nhất món gì?".
Nghe lại cùng con: biên tập bằng tai
Phần nhiều trẻ không ngờ tới là nghe lại giọng mình. Lần đầu, hầu hết các con đều ngạc nhiên, thậm chí ngượng, vì giọng qua máy khác với giọng con nghe trong đầu. Đó là chuyện bình thường với mọi người, kể cả người lớn. Bạn nói với con điều này trước khi bấm nghe, con sẽ đỡ bối rối và tập trung vào câu chuyện hơn là vào giọng.
Khi nghe lại, hỏi con những câu như người nghe đài thật: đoạn nào con thấy thích nhất, có chỗ nào người nghe sẽ không hiểu không, tiếng mưa có đến đúng lúc không. Để con tự trả lời và tự quyết có thu lại hay không. Đây là lúc con học biên tập bằng tai: nghe thấy mình nói nhanh quá ở đoạn hồi hộp, hay quên giới thiệu nhân vật mới, hay im quá lâu ở một chỗ.
Đừng dùng buổi nghe lại để chấm từng lỗi phát âm hay từng câu vấp. Một hai nhận xét là đủ, và nên bắt đầu bằng điều làm bạn thích. Lưu lại cả bản đầu tiên lẫn bản đã thu lại; vài tháng sau, nghe hai bản cạnh nhau, con sẽ tự thấy mình đã tiến bộ thế nào mà không cần ai so sánh với ai.
Giữ giọng và tai của con
Không hét để tạo cảnh kịch tính. Tiếng thét của nhân vật có thể làm bằng cách nói to vừa phải rồi để người nghe tự tưởng tượng. Hét nhiều lần liền dễ làm khàn giọng trẻ.
Uống nước giữa các đoạn thu. Một cốc nước ấm để cạnh chỗ thu. Nói lâu làm khô họng, và giọng khô nghe cũng mệt hơn.
Nghỉ khi con mệt. Một buổi thu không nên quá ba bốn mươi phút với trẻ nhỏ. Chương trình làm dần qua nhiều buổi thì vui hơn làm một mạch.
Nghe lại bằng loa ngoài hoặc tai nghe âm lượng vừa. Khi đeo tai nghe, giữ âm lượng ở mức con vẫn nghe được người bên cạnh nói. Nghe quá to lâu ngày có hại cho tai trẻ.
Khởi động giọng trước khi thu. Vài phút ngân nga, đọc to một câu đồng dao, uốn lưỡi theo các tiếng khó như "lúa nếp là lúa nếp làng" giúp giọng mềm và tròn hơn. Với trẻ, phần khởi động này còn là cách chuyển từ không khí vui đùa sang không khí phòng thu.
Khàn giọng kéo dài thì đi khám. Nếu con khàn tiếng nhiều tuần, nói mỏi, hay đau khi nói, đưa con đi khám tai mũi họng thay vì tự chữa. Trang này không thay được lời khuyên của bác sĩ.
Giữ bản thu trong gia đình
Giọng nói của trẻ cùng những chi tiết trong truyện con kể, như tên con, tên trường, tên em, chuyện trong nhà, đều là thông tin riêng. Một bản thu đăng công khai có thể bị tải về, cắt ghép, dùng lại ở chỗ bạn không ngờ tới. Ngày nay giọng nói còn có thể bị sao chép bằng công nghệ, nên càng có lý do để thận trọng.
Cách an toàn nhất là lưu bản thu trong máy của gia đình, sao lưu vào một nơi chỉ người nhà truy cập, và chia sẻ cho ông bà qua tin nhắn riêng. Trước khi gửi cho ai, hỏi con. Trẻ từ khoảng bảy tuổi đã có ý kiến rõ ràng về việc ai được nghe giọng mình, và tôn trọng ý kiến ấy là tôn trọng quyền của con.
Nếu sau này con lớn muốn mở một kênh âm thanh công khai, đó là quyết định cần bàn kỹ cả nhà, với bút danh, không lộ thông tin nhận dạng, và tuân theo quy định độ tuổi của nền tảng. Các nguyên tắc pháp lý về hình ảnh, đời sống riêng tư của trẻ có ở mục an toàn và quyền của trẻ trên trang này.
Câu hỏi thường gặp
Con mấy tuổi thì tự thu âm được?
Bé khoảng bốn năm tuổi đã kể được vào máy nếu người lớn bấm nút giúp. Từ khoảng bảy tám tuổi, nhiều trẻ tự thao tác, đặt tên tệp và nghe lại. Trẻ lớn hơn có thể tự cắt ghép và thêm nhạc nền đơn giản.
Có nên dùng nhạc nền tải trên mạng không?
Chương trình chỉ nghe trong nhà thì ít vấn đề, nhưng tốt nhất là tập thói quen dùng nhạc tự làm, như gõ nhịp, ngân nga, hoặc nhạc có giấy phép dùng tự do. Nếu sau này đăng công khai, nhạc có bản quyền có thể khiến bản thu bị gỡ.
Con nói ngọng, nói nhanh, có nên bắt thu lại cho chuẩn?
Không cần bắt. Nghe lại tự nhiên giúp con thấy chỗ nói nhanh, và con thường tự muốn thu lại. Nếu bạn lo về phát âm so với tuổi, hãy hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên ngôn ngữ, còn bản thu thì cứ giữ giọng thật của con.
Anh em tranh nhau làm người dẫn chương trình thì sao?
Chia vai luân phiên theo số, hoặc mỗi đứa phụ trách một phần riêng như tin trong nhà và truyện chính. Không so ai dẫn hay hơn. Đứa nhỏ có thể làm người phụ trách tiếng động, một vai rất được trẻ nhỏ yêu thích.
Có nên dùng ứng dụng biến giọng cho vui không?
Thỉnh thoảng thì vui, nhưng đừng để nó thay hẳn giọng thật. Phần hay của thu âm là con tự đổi giọng cho từng nhân vật bằng chính khả năng của mình. Khi dùng ứng dụng, kiểm quyền truy cập micro và nơi ứng dụng lưu bản ghi.
Bản thu cũ nên giữ bao lâu?
Giữ được thì cứ giữ, vì giọng trẻ thay đổi rất nhanh và bản thu lúc nhỏ là kỷ niệm không làm lại được. Đặt tên thư mục theo năm, sao lưu hai nơi. Khi con lớn, hỏi con muốn giữ những bản nào.