Trẻ thích bắt chước giọng nói, dáng đi, câu cửa miệng của người xung quanh vì đó là một trong những cách trẻ học và cũng là mầm của khiếu diễn. Cha mẹ có thể biến thói quen này thành những vai diễn vui ở nhà, đồng thời dạy con một ranh giới rõ: bắt chước để cùng cười thì được, bắt chước để chê bai người khác thì không.
Bài này giải thích vì sao trẻ hay nhại, bắt chước thường thay đổi ra sao theo tuổi, vài cách đưa khiếu nhại vào đóng vai, lồng tiếng ở nhà, cách nói chuyện với con khi con nhại ngoại hình, giọng vùng miền hay khuyết tật của người khác, và những trường hợp nên hỏi ý kiến chuyên môn.
Bắt chước là cách trẻ học, không chỉ là nghịch
Từ khi còn rất nhỏ, trẻ đã học bằng cách quan sát rồi làm theo người lớn: lè lưỡi khi thấy mẹ lè lưỡi, vẫy tay khi thấy bố vẫy. Lớn hơn một chút, con bắt chước cách bà cầm quạt, cách cô giáo gọi tên cả lớp, câu cửa miệng của người bán hàng rong trước ngõ. Mỗi lần bắt chước, con đang luyện tai nghe kỹ, mắt nhìn kỹ và cơ thể làm lại cho giống.
Ở nhiều trẻ, khả năng này nổi bật hơn bình thường: con nhại giọng nhân vật hoạt hình rất giống, tả lại một người quen chỉ bằng dáng đi, làm cả nhà cười. Đó có thể là dấu hiệu con nhạy với âm thanh, nhịp nói và cử chỉ, những thứ người làm diễn xuất, lồng tiếng hay kể chuyện đều cần. Nhưng cũng như mọi sở thích lúc nhỏ, đây chưa phải chuyện định hướng nghề; chỉ cần cha mẹ thấy và cho con thêm chỗ để thể hiện.
Bắt chước còn là cách trẻ hiểu người khác. Khi đóng giả bà đang đau lưng, con tạm đặt mình vào cơ thể của bà. Khi nhại cô giáo nghiêm khắc, con đang tìm hiểu cảm giác của người có quyền. Đây là chất liệu tốt để cha mẹ trò chuyện với con về cảm xúc và cách cư xử, nếu biết hỏi đúng lúc.
Bắt chước thường thay đổi ra sao theo tuổi
Các mốc dưới đây chỉ mang tính tham khảo, quan sát ở nhiều trẻ; mỗi trẻ có nhịp riêng.
| Độ tuổi (tham khảo) | Thường thấy | Cha mẹ có thể làm |
|---|---|---|
| 1–2 tuổi | Làm theo cử chỉ đơn giản, nhại âm thanh con vật, xe cộ | Làm tiếng con vật cùng con, đổi qua lại như trò chuyện |
| 2–3 tuổi | Giả vờ làm việc người lớn: nấu ăn, gọi điện, ru búp bê | Tham gia vai phụ, hỏi con đang nấu món gì |
| 3–5 tuổi | Nhại giọng nhân vật, người thân; đóng vai cô giáo, bác sĩ cùng bạn | Gợi ý vai mới, hỏi nhân vật đó cảm thấy gì |
| 5–7 tuổi | Bắt chước rất giống những người quen, có thể nhại để gây cười | Khen sự quan sát, bắt đầu nói về ranh giới tôn trọng |
| Từ 7 tuổi | Kể chuyện có lồng nhiều giọng, có thể thích làm hài, làm video | Cho con thử lồng tiếng, kể chuyện nhiều giọng trong gia đình |
Trẻ nào cũng bắt chước, chỉ khác nhau ở mức độ và cách thể hiện. Con ít nhại giọng không có nghĩa con kém quan sát; có trẻ quan sát rất kỹ nhưng chỉ thể hiện qua tranh vẽ hay lời kể.
Biến khiếu nhại thành vai diễn ở nhà
Khi con thích bắt chước, cách tốt nhất là cho khả năng đó một nơi để dùng, thay vì chỉ cười rồi thôi. Vài hoạt động dễ làm:
- Lồng tiếng cho đồ chơi: mỗi con thú bông một giọng riêng, giọng chuột thì cao và nhanh, giọng gấu thì trầm và chậm. Con nói chuyện qua chúng.
- Kể truyện nhiều giọng: khi đọc truyện trước giờ ngủ, để con đảm nhận giọng của một nhân vật, cha mẹ đọc phần còn lại.
- Đoán xem ai đây: con bắt chước dáng đi của một con vật, cả nhà đoán. Sau đó đổi sang nhân vật trong truyện. Giữ ở mức con vật, nhân vật hư cấu, không lấy người thật ra đoán.
- Bản tin gia đình: con làm người dẫn bản tin buổi tối, đọc "tin" trong ngày bằng giọng nghiêm trang, bố mẹ làm phóng viên hiện trường.
- Lồng tiếng một đoạn phim câm: tắt tiếng một đoạn hoạt hình ngắn quen thuộc, con tự nghĩ lời và lồng giọng cho từng nhân vật.
- Ghi âm và nghe lại: dùng điện thoại ghi âm giọng con kể chuyện, rồi nghe lại cùng con. Nhiều trẻ thích nghe giọng mình và tự chỉnh.
Những hoạt động này giữ khiếu nhại ở vùng sáng tạo: con tạo ra nhân vật, không phải chỉ lặp lại người thật.
Từ bắt chước người khác đến tạo nhân vật của riêng con
Bước tiếp theo sau bắt chước là sáng tạo. Khi con đã nhại giọng nhân vật hoạt hình thành thạo, cha mẹ có thể gợi ý: thử nghĩ ra một nhân vật chưa ai từng thấy. Đó có thể là một bà cụ bán bánh đa biết bay, một chú mèo làm bác sĩ, một cậu bé người ngoài hành tinh lạc xuống làng. Con quyết định nhân vật đó nói giọng thế nào, đi đứng ra sao, hay nói câu gì.
Một cách dễ bắt đầu là ghép ba mảnh từ ba nguồn khác nhau: giọng nói lấy cảm hứng từ một con vật, dáng đi từ một nghề nghiệp, câu cửa miệng do con tự đặt. Ví dụ giả định: nhân vật "ông Rùa đưa thư" nói chậm và trầm như rùa, đi khom lưng như mang túi thư nặng, lúc nào cũng nói "từ từ rồi thư cũng tới". Khi con tạo nhân vật bằng cách ghép như vậy, sự quan sát của con được dùng vào việc làm ra cái mới, chứ không chỉ sao chép người thật.
Cha mẹ có thể giúp bằng cách phỏng vấn nhân vật của con: ông Rùa sống ở đâu, ông có sợ gì không, hôm nay ông gặp chuyện gì. Con trả lời trong vai, giữ giọng và điệu bộ. Đây là một bài tập ứng tác nhỏ mà người học diễn xuất cũng hay dùng, nhưng với con chỉ đơn giản là một cuộc trò chuyện vui.
Những nhân vật con tạo ra có thể quay lại nhiều lần: trong bữa tối, trong chuyến đi xa, trong vở kịch cuối tuần. Ghi lại tên và đặc điểm của chúng vào một cuốn sổ nhỏ, sau vài năm sẽ thành một bộ sưu tập rất đáng nhớ.
Ranh giới: nhại để cùng cười hay nhại để chê
Nhại người thật cần người đó vui. Bắt chước dáng đi của bố khi bố đang ở đó và cùng cười là một chuyện; nhại bạn cùng lớp sau lưng là chuyện khác. Câu hỏi đơn giản để dạy con: nếu người đó thấy, họ có cười cùng không?
Không nhại khuyết tật, bệnh tật. Nhại người nói lắp, đi khập khiễng, người có khuyết tật là làm tổn thương họ. Cha mẹ nói rõ điều này, ngay cả khi con chưa hiểu hết lý do, và giải thích đơn giản rằng họ không chọn được cơ thể của mình.
Không lấy ngoại hình làm trò cười. Béo, gầy, màu da, răng, tóc của người khác không phải chất liệu để diễn. Đây là bài học tôn trọng trẻ cần sớm.
Giọng vùng miền là của người ta, không phải để chê. Trẻ hay nhại giọng vùng miền vì nghe lạ tai. Bắt chước để kể một câu chuyện, đóng một nhân vật thì không sao, nhưng nhại để cho rằng giọng đó "quê", "buồn cười" thì cần nhắc. Có thể kể cho con nghe rằng mỗi vùng có giọng nói riêng, và giọng của nhà mình cũng là giọng vùng miền với người khác.
Cha mẹ làm gương. Nếu người lớn trong nhà hay nhại người khác để chê, con sẽ học theo. Cách cha mẹ nói về hàng xóm, đồng nghiệp trong bữa cơm là bài học rõ nhất.
Khi con nhại câu nói bậy hay lời thoại không hợp tuổi
Trẻ không lọc được điều mình bắt chước; câu nào nghe nhiều, câu nào khiến người lớn phản ứng mạnh thì con nhớ. Vì vậy chuyện con bỗng nói một câu bậy học được từ đâu đó là rất thường gặp. Phản ứng quá to như quát mắng, cười phá lên đều khiến con nhận ra câu đó "có sức mạnh" và lặp lại nhiều hơn.
Cách xử lý êm hơn là bình tĩnh nói ngắn: câu đó không dùng trong nhà mình, vì nó làm người nghe buồn. Sau đó gợi ý một câu khác vui hơn để con dùng khi muốn gây cười. Nếu con học từ video, cha mẹ nên xem lại con đang xem gì, chọn nội dung phù hợp tuổi và xem cùng con khi có thể.
Với trẻ lớn hơn thích nhại lời thoại phim, câu đùa trên mạng, cha mẹ có thể hỏi con hiểu câu đó nghĩa là gì. Nhiều khi con chỉ thấy vui vì nhịp điệu, không hiểu nội dung. Giải thích nhẹ nhàng giúp con tự chọn lọc dần mà không thấy bị cấm đoán.
Khi nào nên hỏi ý kiến chuyên môn
Bắt chước nói chung là dấu hiệu phát triển bình thường. Tuy vậy, có một số biểu hiện cha mẹ nên mang đi hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia phát triển trẻ em để được đánh giá, thay vì tự kết luận.
Ví dụ, trẻ đã đến tuổi trò chuyện nhưng thường lặp lại nguyên câu hỏi của người khác thay vì trả lời, lặp lại lời thoại quảng cáo, phim một cách máy móc mà ít nói câu của riêng mình, ít nhìn vào mắt người đối diện, ít chỉ tay chia sẻ điều mình thích. Hoặc ngược lại, trẻ lớn mà hầu như không bắt chước cử chỉ, âm thanh nào của người xung quanh. Những biểu hiện này có thể có nhiều nguyên nhân khác nhau; chỉ người có chuyên môn mới đánh giá được.
Cũng nên lưu ý nếu việc nhại người khác của con trở thành hành vi bắt nạt lặp đi lặp lại ở trường: con thường xuyên chế giễu một bạn cụ thể, dù đã được nhắc. Khi đó cần trao đổi với giáo viên để cùng hiểu chuyện gì đang diễn ra và hỗ trợ cả hai đứa trẻ.
Còn với phần lớn trẻ thích bắt chước, việc của cha mẹ đơn giản hơn nhiều: cười cùng con, cho con thêm vai để diễn, và nhắc con nhớ rằng mọi người đều xứng đáng được tôn trọng.
Câu hỏi thường gặp
Con hay nhại cô giáo ở nhà, có nên ngăn không?
Không cần ngăn ngay. Trẻ nhại cô giáo thường để xử lý cảm xúc về lớp học: thích cô, sợ cô hoặc bực một chuyện nào đó. Cha mẹ có thể hỏi hôm nay cô nói gì, con thấy thế nào. Chỉ nhắc khi con nhại để chế giễu hoặc nói những lời thiếu tôn trọng.
Con bắt chước giọng nhân vật hoạt hình rất giống, có nên cho đi học lồng tiếng?
Chưa cần vội. Trước hết cho con nhiều cơ hội lồng tiếng, kể chuyện nhiều giọng ở nhà và xem con có giữ niềm thích này lâu dài không. Việc tham gia lớp học bên ngoài là quyết định riêng của gia đình, nên dựa trên mong muốn của chính con.
Con nhại giọng vùng miền của bạn mới chuyển đến lớp thì nói thế nào?
Nói ngắn gọn rằng bạn đến từ một vùng khác nên giọng khác, giọng nhà mình cũng lạ với người vùng khác. Hỏi con nếu ai đó nhại giọng con, con thấy thế nào. Gợi ý con hỏi bạn về quê của bạn thay vì nhại.
Trẻ hay bắt chước có phải là thiếu cá tính không?
Không. Bắt chước là một cách học, và trẻ thường bắt chước rồi biến tấu thành cái riêng của mình. Những người kể chuyện, diễn viên, nhạc sĩ đều bắt đầu từ việc bắt chước người khác. Theo thời gian, con sẽ dần tìm ra giọng và cách thể hiện riêng.
Con nhại câu bậy rồi cười khi bị nhắc, phải làm sao?
Giữ bình tĩnh, nói ngắn rằng câu đó không dùng trong nhà, rồi chuyển sự chú ý sang việc khác. Tránh cười hay quát vì cả hai đều khiến con thấy câu đó gây được phản ứng. Kiểm tra nguồn con nghe thấy câu đó để hạn chế lặp lại.
Nên ghi âm con nhại giọng để giữ làm kỷ niệm không?
Ghi âm để gia đình nghe lại là kỷ niệm vui. Nhưng nên tránh ghi âm những đoạn con nhại người thật, nhất là người ngoài gia đình, và không chia sẻ công khai những đoạn này. Hỏi ý con trước khi gửi bản ghi cho người khác.