Một đứa trẻ nhút nhát vẫn có thể rất thích diễn: con múa hát, đóng vai say sưa khi chỉ có mẹ, nhưng im bặt khi có khách. Đây không phải mâu thuẫn và cũng không cần sửa. Cha mẹ có thể giữ cho con một "sân khấu an toàn" ở nhà, tăng dần số người xem theo nhịp của con, và cho con những vai giúp con được diễn mà không phải bị nhìn chằm chằm.
Bài này nói về chuyện diễn ở nhà, trong gia đình. Nỗi sợ khi phải lên sân khấu của lớp học, buổi biểu diễn cuối khoá là một đề tài riêng đã có bài trên các trang khác của hệ; ở đây chỉ bàn cách để một đứa trẻ rụt rè tự tin hơn trong những buổi diễn nhỏ, không ai bắt buộc.
Nhút nhát và thích diễn không mâu thuẫn
Nhút nhát thường là phản ứng dè dặt trước người lạ, nơi lạ, hoặc khi bị chú ý. Thích diễn là niềm vui khi được đóng vai, được biểu đạt bằng cơ thể, giọng nói. Hai điều này có thể nằm cùng một đứa trẻ. Rất nhiều trẻ chỉ diễn khi cảm thấy an toàn, và chính vì ít khi diễn trước đông người nên những buổi diễn với người thân lại càng có ý nghĩa với con.
Không nên coi nhút nhát là khuyết điểm phải sửa. Có trẻ dè dặt bẩm sinh, có trẻ cần thời gian quan sát trước khi tham gia. Khi được tôn trọng nhịp riêng, nhiều trẻ dần thoải mái hơn theo tuổi; có trẻ giữ tính cách điềm đạm suốt đời và vẫn có thể diễn rất hay khi đã quen nơi, quen người.
Điều cha mẹ hay vô tình làm là "giới thiệu" con với khách: "Bé nhà mình múa hay lắm, múa cho cô xem đi con". Với trẻ nhút nhát, câu đó biến niềm vui riêng thành một yêu cầu trước người lạ. Con từ chối, người lớn nài thêm, con khóc hoặc trốn, và lần sau con ngại cả múa ở nhà. Giữ cho niềm thích diễn của con không bị gắn với nghĩa vụ trình diễn là điều quan trọng nhất.
Những dấu hiệu con muốn diễn nhưng còn ngại
Trẻ nhút nhát ít khi nói thẳng "con muốn diễn". Cha mẹ có thể nhận ra qua những biểu hiện nhỏ:
- Con hát, múa, nói chuyện một mình trong phòng nhưng dừng ngay khi có người bước vào.
- Con lặp lại thoại phim, đóng vai với đồ chơi rất say sưa khi tưởng không ai nghe.
- Con xem người khác biểu diễn rất chăm chú, về nhà tự làm lại động tác.
- Con đề nghị cha mẹ diễn, còn mình làm người chỉ đạo, người bật nhạc.
- Con nhận vai trong kịch gia đình nhưng xin đứng sau rèm, hoặc xin dùng rối.
- Con hỏi "nếu con diễn thì ai xem", "có quay phim không", tức là con đang cân nhắc.
- Con diễn được với một người cụ thể (bà, chị họ) mà không diễn với người khác.
Những dấu hiệu này cho thấy con có nhu cầu thể hiện thật sự. Việc của cha mẹ là tạo điều kiện để nhu cầu đó có chỗ, thay vì đẩy con ra trước khi con sẵn sàng.
Thang bậc khán giả: tăng dần theo nhịp của con
Một cách đơn giản để giúp trẻ rụt rè là chia số người xem thành từng bậc. Con chỉ lên bậc tiếp theo khi đã thoải mái ở bậc hiện tại, và có thể lùi lại bất cứ lúc nào.
| Bậc | Ai xem | Con có thể làm |
|---|---|---|
| 1 | Không ai, hoặc đồ chơi làm khán giả | Diễn cho thú bông xem, cha mẹ chỉ nghe từ phòng bên |
| 2 | Một người thân nhất | Diễn cho mẹ hoặc bố, người xem ngồi thấp, không nhìn chằm chằm |
| 3 | Cả nhà | Diễn trong buổi tối gia đình, có thể đứng sau rèm hoặc dùng rối |
| 4 | Người thân ở xa qua cuộc gọi video | Con kiểm soát được: muốn dừng thì tắt máy |
| 5 | Ông bà, họ hàng đến chơi | Diễn một phần ngắn con chọn, có người lớn diễn cùng |
| 6 | Bạn bè của con | Diễn chung cùng bạn, không phải diễn một mình |
Không có thời hạn cho mỗi bậc. Có trẻ đi từ bậc hai lên bậc ba mất vài ngày, có trẻ mất vài tháng. Có trẻ dừng ở bậc ba nhiều năm và điều đó cũng không sao.
Khi con đã quen một bậc, có thể hỏi con: lần sau mình mời thêm ai xem nhé? Để con chọn người, chọn ngày, chọn tiết mục. Quyền quyết định nằm trong tay con giúp con thấy mình chủ động, chứ không phải bị đẩy ra trước người xem. Nếu con lắc đầu, giữ nguyên bậc hiện tại và hỏi lại sau vài tuần.
Những vai ẩn mình cho trẻ rụt rè
Diễn sau rối. Con nấp sau sân khấu rối, chỉ có tiếng nói và con rối xuất hiện. Đây thường là bước đầu dễ nhất.
Diễn sau màn. Một tấm khăn treo ngang, con diễn bóng hoặc chỉ ló ra khi đến lượt. Có thể diễn kịch bóng: căng tấm ga trải giường sáng màu, đặt đèn bàn phía sau, con đứng giữa đèn và tấm vải, khán giả chỉ thấy cái bóng. Nhiều trẻ rụt rè rất dạn dĩ khi chỉ là một cái bóng. Nhớ để đèn cách xa vải, không dùng nến.
Vai không lời. Cái cây, con mèo ngủ, cơn gió, chú chim bay qua. Con có mặt trên sân khấu mà không phải nói gì.
Người kể chuyện ngồi một chỗ. Con ngồi ở góc, cầm sách hoặc tờ giấy, đọc phần dẫn chuyện. Không phải di chuyển, không phải diễn bằng cơ thể.
Diễn cùng người lớn. Con và mẹ cùng đóng một vai, nói đồng thanh, hoặc con là "cái bóng" làm theo mẹ.
Đội hậu đài. Bật đèn, bật nhạc, kéo màn, làm hiệu ứng âm thanh bằng nồi niêu. Con là một phần của buổi diễn mà không ai nhìn vào con.
Đạo diễn. Con chỉ đạo người khác diễn câu chuyện con nghĩ ra. Nhiều trẻ nhút nhát có ý tưởng phong phú và rất thích vai này.
Làm khán giả cho một đứa trẻ rụt rè
Với trẻ nhút nhát, người xem quan trọng không kém người diễn. Cùng một tiết mục, con có thể diễn trọn vẹn trước một khán giả biết cách ngồi xem, và dừng ngay trước một khán giả nhìn chằm chằm, cầm điện thoại giơ lên quay hay bình luận to.
Vài thói quen nhỏ giúp con thấy dễ chịu: ngồi thấp ngang tầm con hoặc ngồi bệt trên sàn thay vì đứng; đặt điện thoại xuống, trừ khi con muốn được quay; nhìn vào nhân vật, con rối hay đạo cụ thay vì nhìn chăm chú vào mặt con; cười theo những đoạn vui con cố ý tạo ra, không cười khi con vấp, quên lời. Vỗ tay ở cuối, không vỗ tay giữa chừng làm con giật mình.
Hỏi trước khi vào xem cũng là một cách tôn trọng. Một câu "mẹ ngồi xem được không?" cho con quyền đồng ý hoặc từ chối. Nếu con từ chối, cứ ra ngoài, để cửa hé, con thường sẽ tự gọi khi đã sẵn sàng.
Sau buổi diễn, khán giả tốt là người kể lại cho con điều mình nhớ: con chim bay qua lúc nào, con rối nói câu gì buồn cười. Điều đó cho con biết mình đã được xem thật sự, không chỉ được khen cho có.
Câu nên tránh và câu nên dùng
Lời nói của người lớn trước và sau buổi diễn ảnh hưởng nhiều tới việc con có muốn diễn lần sau hay không. Vài cặp câu để tham khảo:
- Tránh: "Sao ở nhà diễn hay mà có khách lại im re thế?" — Dùng: "Mẹ thấy lúc nãy con hơi ngại, không sao, lần sau mình diễn cho mẹ xem trước nhé."
- Tránh: "Nhìn em Na kìa, có ngại đâu." — Dùng: "Con chọn phần nào thì diễn phần đó."
- Tránh: "Diễn cho cô xem một bài đi, không thì cô buồn đấy." — Dùng: "Con có muốn diễn không, hay để lúc khác?"
- Tránh: "Con nhút nhát quá." (nói trước mặt con, với người khác) — Dùng: "Con cần thời gian làm quen một chút."
- Tránh: "Giỏi quá, lần sau diễn cho cả lớp xem nhé." — Dùng: "Mẹ thích đoạn con làm chim bay, con nghĩ ra lúc nào vậy?"
- Tránh: Gọi cả nhà ra xem khi con đang tự diễn một mình. — Dùng: Ngồi xuống xem lặng lẽ, hoặc hỏi "mẹ xem với được không?"
Không cần nhớ chính xác từng câu. Tinh thần chung: không so sánh, không gán nhãn, không biến lời khen thành yêu cầu diễn tiếp ở nơi đông hơn, và luôn cho con quyền từ chối.
Khi con dừng giữa chừng và khi nào cần hỏi chuyên gia
Trẻ nhút nhát hay dừng giữa buổi diễn: quên lời, thấy có người mới bước vào, hoặc bỗng ngượng. Lúc đó, người lớn có mặt nên giúp con thoát ra nhẹ nhàng: người dẫn chuyện kể tiếp, một người khác vào cảnh thay, hoặc tuyên bố "tạm nghỉ giải lao". Không yêu cầu con "làm cho xong", không nhắc lại chuyện đó trước mặt người khác. Sau đó, nếu con muốn nói, hỏi con cảm thấy thế nào và lần sau muốn đổi gì.
Điều đáng ghi nhận là con đã bắt đầu. Một buổi diễn dừng giữa chừng vẫn là một bước tiến so với không dám bắt đầu. Đếm những bước như vậy, đừng đếm số lần con diễn trọn vẹn.
Phần lớn sự nhút nhát ở trẻ là tính cách bình thường. Tuy vậy, nếu con lo âu đến mức ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt hằng ngày, chẳng hạn sợ hãi kéo dài khi phải xa cha mẹ, hầu như không nói ở trường hay nơi công cộng trong thời gian dài dù ở nhà nói bình thường, thường xuyên đau bụng, mất ngủ vì lo, thì nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em để được đánh giá. Cha mẹ không cần tự gán tên gọi cho tình trạng của con; người có chuyên môn sẽ giúp phân biệt.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho con nhút nhát đi học lớp kịch để mạnh dạn hơn không?
Không nên chọn lớp chỉ với mục đích sửa tính nhút nhát, vì nếu con chưa sẵn sàng, lớp đông người có thể khiến con sợ thêm. Nếu con tự bày tỏ mong muốn, đã thoải mái diễn ở nhà và với vài người thân, khi đó việc tham gia hoạt động bên ngoài mới là lựa chọn phù hợp.
Con không chịu diễn khi ông bà đến chơi, ông bà phật ý thì sao?
Cha mẹ nên nói trước với ông bà rằng con đang tập làm quen, xin ông bà đừng đề nghị con diễn. Gợi ý ông bà ngồi chơi cạnh con, để con tự quyết. Nhiều trẻ sẽ chủ động diễn cho ông bà xem khi không có ai yêu cầu.
Con chỉ diễn khi được quay video rồi cho xem lại, có sao không?
Không sao. Một số trẻ thấy dễ chịu khi diễn cho máy quay hơn là cho người thật. Có thể dùng cách này như một bậc trung gian: con diễn, rồi cả nhà cùng xem video. Video nên giữ trong gia đình và hỏi ý con trước khi gửi cho ai.
Nhút nhát có phải là do cha mẹ nuôi dạy sai không?
Nhút nhát có phần tính khí bẩm sinh và phần ảnh hưởng của môi trường. Không nên tự trách. Điều cha mẹ làm được là tôn trọng nhịp của con, không gán nhãn, không ép, và tạo những cơ hội nhỏ, an toàn để con tự thử.
Con nhút nhát nhưng em lại rất bạo dạn, làm sao để không so sánh?
Tránh nhắc tới em khi nói về chuyện diễn của con và ngược lại. Mỗi đứa có vai phù hợp: em có thể thích đứng giữa, chị có thể thích làm đạo diễn hay người kể chuyện. Khen từng đứa vì điều riêng của nó, không vì hơn đứa kia.
Có nên khen khi con diễn được trước khách lần đầu?
Có, nhưng khen nhẹ và cụ thể, chẳng hạn "con đã chọn diễn đoạn chim bay, mẹ thấy con rất bình tĩnh". Tránh khen quá to trước mặt khách hay hứa hẹn lần sau diễn cho đông người hơn, vì con có thể thấy áp lực.