Một buổi văn nghệ gia đình trong phòng khách chỉ cần ba thứ: một khoảng sàn trống, vài người ngồi xem thật sự, và một chương trình do chính con đặt ra. Không cần loa, đèn hay trang phục mua sẵn. Buổi diễn kéo dài từ mười lăm đến bốn mươi phút tuỳ tuổi, diễn ra vào giờ cả nhà đã ăn xong, không ai phải vội. Điều làm nên giá trị của nó là con được đứng ở chỗ mọi người cùng nhìn về mình, với những người con tin nhất.
Bài này đi từ việc chọn giờ, dựng sân khấu bằng đồ trong nhà, cách để con tự lên chương trình mà người lớn chỉ giữ nhịp, đến chuyện an toàn trong căn phòng chật và lúc con đổi ý vào phút chót. Cách làm áp được cho căn hộ chung cư lẫn nhà ống, cho một con hay ba anh chị em, và cho cả trẻ mới hai, ba tuổi chỉ biết lắc lư theo nhạc.
Buổi văn nghệ gia đình là gì và vì sao nên giữ nó thật nhỏ
Buổi văn nghệ gia đình là lúc cả nhà dừng việc khác, ngồi xuống làm khán giả cho con trình bày điều con đang thích: một bài hát mới học, một điệu múa tự nghĩ ra, một câu chuyện kể bằng rối tay, một màn ảo thuật bằng khăn tay, hay đơn giản là đọc to bài thơ con vừa chép. Nó không phải buổi kiểm tra kết quả học năng khiếu, cũng không phải buổi tập dượt cho cuộc thi nào. Ranh giới đó cần rõ ngay từ đầu, vì chỉ cần một người lớn nhận xét như giám khảo là con sẽ nhớ cảm giác bị đánh giá lâu hơn cảm giác được xem.
Lý do nên giữ nhỏ rất thực tế. Trẻ nhỏ chú ý được trong thời gian ngắn, phòng khách nhà phố có diện tích hạn chế, và người lớn sau một ngày làm việc không còn sức cho một chương trình dài. Một buổi diễn ngắn, đều đặn, ví dụ mỗi tối thứ bảy hoặc hai tuần một lần, để lại nhiều hơn một đêm hoành tráng mỗi năm một lần. Con biết trước sẽ có “giờ diễn”, nên có lý do để tập một bài hát trong tuần mà không ai phải nhắc.
Buổi nhỏ còn có một ưu điểm ít được nói tới: nó cho phép thất bại nhẹ nhàng. Con quên lời, con cười giữa bài, con dừng lại hỏi “mẹ ơi bài này tiếp theo là gì” — trong phòng khách, những chuyện đó là một phần của buổi tối chứ không phải sự cố. Trẻ học được rằng đứng trước người khác mà vấp vẫn không sao, và đó là bài học khó dạy bằng lời.
Chọn thời điểm và độ dài theo tuổi con
Không có con số chuẩn cho mọi đứa trẻ. Bảng dưới là gợi ý để bạn bắt đầu, rồi điều chỉnh theo việc con ngồi yên được bao lâu và hào hứng tới đâu. Nếu con chán trước khi hết giờ dự kiến, kết thúc sớm luôn tốt hơn kéo dài.
| Tuổi của con | Độ dài gợi ý cả buổi | Hình thức hợp | Người lớn nên làm gì |
|---|---|---|---|
| Khoảng 2–3 tuổi | 10–15 phút | Nhảy theo nhạc, gõ nồi, chào khán giả, lặp lại một bài quen | Diễn cùng con, đếm nhịp, vỗ tay theo |
| Khoảng 4–6 tuổi | 15–25 phút | Hát một hai bài, kể chuyện bằng rối, múa tự nghĩ, đọc thơ | Giúp con nhớ thứ tự tiết mục, giữ nhạc |
| Khoảng 7–9 tuổi | 20–35 phút | Kịch ngắn nhiều vai, ảo thuật đơn giản, đọc truyện tự viết, chơi nhạc cụ đầu đời | Đóng vai phụ khi con nhờ, lo âm thanh |
| Khoảng 10–12 tuổi | 30–45 phút | Con làm người dẫn chương trình, mời cả nhà góp tiết mục, dựng tiểu phẩm | Lùi hẳn ra làm khán giả, chỉ giúp khi được hỏi |
Về giờ giấc, buổi diễn nên kết thúc ít nhất một tiếng trước giờ ngủ của con, vì sau khi diễn trẻ thường còn hưng phấn, khó ngủ ngay. Tối thứ sáu hoặc chiều chủ nhật thường dễ hơn tối giữa tuần. Với nhà có trẻ sơ sinh hoặc người già ngủ sớm, một buổi diễn sau bữa trưa cuối tuần cũng là lựa chọn ổn.
Dựng sân khấu bằng đồ sẵn có trong nhà
Sân khấu không cần đẹp, chỉ cần rõ chỗ nào là “trên sân khấu” và chỗ nào là “ghế khán giả”. Sự phân định đó giúp con chuyển vai, từ đứa trẻ đang chạy quanh nhà thành người đang biểu diễn. Những thứ dưới đây thường có sẵn:
- Ranh giới sân khấu: một tấm thảm, một tấm chiếu trải ngang phòng, hoặc vài đoạn băng dính giấy dán thành khung chữ nhật trên sàn. Băng dính giấy dễ bóc, không để lại vết trên gạch.
- Phông nền và cánh gà: một tấm ga trải giường hoặc khăn tắm lớn căng bằng dây phơi, kẹp quần áo. Phía sau tấm vải là “hậu trường” để con thay đồ, chuẩn bị đạo cụ.
- Ánh sáng: tắt đèn trần, bật một đèn bàn hoặc đèn ngủ chiếu về phía sân khấu. Đèn pin điện thoại dùng làm đèn rọi cũng được, miễn không chiếu thẳng vào mắt con.
- Âm nhạc: mở nhạc từ điện thoại hoặc loa nhỏ ở mức vừa nghe rõ, không cần to. Tai trẻ nhỏ nhạy, và phòng khách kín thì âm thanh dội lại nhiều hơn bạn nghĩ.
- Ghế khán giả: ghế đẩu, gối ngồi, sofa xoay về phía sân khấu. Nếu có thể, để ông bà ngồi ghế có tựa, trẻ nhỏ hơn ngồi hàng đầu trên gối.
- Vé và tờ chương trình: con tự vẽ vé bằng giấy vụn, phát cho từng người ở cửa phòng. Với trẻ chưa biết viết, tờ chương trình có thể là các hình vẽ nối nhau.
- Trang phục: áo của bố mặc thành áo choàng, khăn quàng làm váy múa, mũ bảo hiểm làm mũ phi hành gia. Hộp đồ hoá trang gom dần từ quần áo cũ dùng được rất lâu.
Đừng mua sắm gì cho buổi diễn đầu tiên. Khi đã thành nếp vài tháng, bạn mới biết con thật sự cần gì, có thể chỉ là một cái micro đồ chơi hay một chiếc đèn nhỏ.
Để con lên chương trình, người lớn chỉ giữ nhịp
Phần quan trọng nhất là ai quyết định nội dung. Khi người lớn chọn bài, con thành người thực hiện yêu cầu. Khi con chọn, buổi diễn là của con. Trình tự dưới đây giúp con làm chủ mà không bị quá sức:
- Hai, ba ngày trước, hỏi con: “Cuối tuần này con muốn diễn gì cho cả nhà xem?” Nhận mọi câu trả lời, kể cả “con diễn làm con mèo ngủ”.
- Cùng con viết hoặc vẽ danh sách tiết mục, mỗi tiết mục một dòng. Trẻ nhỏ thường muốn quá nhiều; gợi ý giữ ba đến năm tiết mục để có sức diễn tới cuối.
- Hỏi con cần người lớn giúp gì: mở nhạc, cầm đèn, đóng vai phụ, hay chỉ ngồi xem. Ghi lại để đến hôm diễn không ai tranh việc của ai.
- Hôm diễn, dành mười phút trước giờ để con “tổng duyệt” một mình hoặc với một người lớn trong phòng riêng. Không sửa nhiều, chỉ giúp con nhớ thứ tự.
- Khi buổi diễn bắt đầu, người lớn ngồi xuống đúng vai khán giả. Nếu con quên tiết mục tiếp theo, nhắc khẽ bằng cách giơ tờ chương trình, không đứng lên điều khiển.
- Kết thúc bằng màn chào chung: con cúi chào, cả nhà vỗ tay, có thể mời con nói một câu cảm ơn khán giả nếu con muốn.
Nếu nhà có nhiều con, mỗi đứa giữ phần chương trình riêng, xếp xen kẽ, và không đứa nào bị cắt bớt để nhường đứa kia. Buổi diễn không có tiết mục chính, tiết mục phụ.
An toàn trong căn phòng chật
Dọn sàn trước khi diễn. Thu dọn đồ chơi nhỏ, dây sạc, chén nước trên bàn thấp. Trẻ đang múa hay quay vòng không nhìn xuống chân, và một viên đồ chơi lắp ghép dưới gót chân có thể làm trượt ngã.
Cách xa góc bàn, cạnh kính và bậc cửa. Đặt sân khấu ở chỗ thoáng nhất, kê sát bàn nước vào tường hoặc phủ góc nhọn bằng khăn gấp dày. Không đặt sân khấu cạnh cửa kính, tủ kính hay cầu thang.
Không nhào lộn trên sàn cứng. Lộn trước, trồng cây chuối, nhảy từ ghế xuống là những thứ trẻ hay muốn thêm vào cho “hoành tráng”. Trong phòng khách, chỉ nên giữ các động tác đứng, xoay nhẹ, ngồi, nằm trên thảm. Động tác nhào lộn cần thảm dày và người lớn đỡ, không phải việc của buổi diễn tối.
Dây phơi, dây đèn và vải che. Căng dây cao hơn đầu người lớn hoặc buộc chắc hai đầu, không để dây chùng ngang cổ trẻ. Đèn trang trí dây, nếu dùng, phải còn tốt, không nóng, cắm ở ổ có nắp và nằm ngoài lối đi.
Đạo cụ không sắc, không nhỏ quá. Que làm đũa thần nên là ống giấy cuộn, không dùng que tre vót nhọn. Với nhà có em bé dưới ba tuổi, các hạt cườm, nút áo, viên bi trong đạo cụ cần cất ngay sau buổi diễn.
Khi có người bị đau. Nếu con ngã đập đầu rồi nôn, lơ mơ, co giật hoặc chảy máu không cầm, dừng buổi diễn và gọi 115. Va chạm nhẹ thì dừng, xem kỹ, cho nghỉ; buổi diễn có thể tiếp tục hôm khác.
Khi con đổi ý vào phút chót
Rất thường gặp: cả tuần con nói về buổi diễn, đến giờ thì con chui vào phòng, không ra, hoặc ra rồi đứng im. Lý do có thể là con mệt, con đói, có một người lạ đến chơi, hoặc con vừa nhận ra mình chưa thuộc bài. Đây không phải dấu hiệu con “không có khiếu” hay “nhát”. Ngay cả người diễn chuyên nghiệp cũng hồi hộp trước giờ lên sân khấu.
Cách xử lý tốt nhất thường là cho con lựa chọn thay vì thuyết phục: “Con muốn diễn bây giờ, hay để mười phút nữa?”, “Con muốn diễn một bài thôi, hay để bố diễn trước rồi con diễn sau?”. Nếu con vẫn không muốn, có thể đổi thành giờ xem phim của cả nhà, và nói rõ buổi diễn vẫn còn đó cho lần tới. Không cần hỏi vặn vì sao, không cần nói “công cả nhà chuẩn bị”.
Một cách khác là người lớn diễn trước, cố tình vụng một chút, hát lạc nhịp, quên lời rồi cười. Trẻ thấy người lớn vấp mà vẫn vui thì gánh nặng của mình nhẹ đi. Nếu tình trạng con sợ đứng trước người khác kéo dài, ảnh hưởng tới việc đi học, hoặc đi kèm biểu hiện lo âu khác, bạn nên trao đổi với giáo viên và chuyên gia tâm lý trẻ em thay vì tự kết luận. Chuyện sợ sân khấu ở lớp năng khiếu có bài riêng ở các trang về trung tâm cho trẻ.
Sau buổi diễn: dọn dẹp cùng nhau và giữ lại một chút
Buổi diễn kết thúc bằng việc dọn dẹp chung: con cất đạo cụ vào hộp hoá trang, người lớn tháo dây phơi, kê lại ghế. Việc này nghe nhỏ nhưng giúp con hiểu sân khấu là việc của cả nhà, không phải người lớn dựng cho con chơi rồi tự dọn. Nó cũng là lúc dễ trò chuyện, khi không còn ai ngồi nhìn con chăm chăm.
Nếu muốn giữ lại kỷ niệm, chọn một thứ nhỏ: một tấm ảnh chụp cảnh cả nhà, tờ chương trình con vẽ, tấm vé con phát. Dán vào sổ ghi chép của con hoặc kẹp vào bìa đựng tác phẩm. Quay video cả buổi là việc nhiều nhà muốn làm, nhưng nó đổi không khí: có máy quay thì người lớn nhìn màn hình thay vì nhìn con. Nếu quay, nên giao cho một người lo, đặt máy cố định và hỏi ý con trước; video giữ trong gia đình, không đăng công khai khi con chưa đồng ý.
Sau vài buổi, bạn sẽ thấy nếp riêng của nhà mình hình thành: có nhà diễn đều mỗi tuần, có nhà chỉ diễn dịp sinh nhật, ngày lễ. Không có nhịp nào đúng hơn. Điều đáng giữ là cảm giác con được nhìn thấy, và cái nhìn đó đến từ những người con thương.
Câu hỏi thường gặp
Nhà chỉ có hai vợ chồng và một con thì buổi diễn có quá vắng không?
Không. Hai người xem chăm chú đã là một khán phòng đủ ấm với trẻ nhỏ. Bạn có thể mời thêm khán giả “đặc biệt” như thú nhồi bông xếp hàng ghế, hoặc gọi video cho ông bà xem cùng ở vài tiết mục, miễn là con thấy thoải mái với điều đó.
Con chỉ muốn diễn đi diễn lại một bài thì có nên khuyên đổi bài không?
Lặp lại một bài quen là bình thường ở trẻ nhỏ, vì con thấy an toàn với thứ mình đã thuộc. Bạn có thể gợi ý thêm một chi tiết mới như đổi trang phục, thêm động tác, hát cùng một người khác, nhưng không cần ép đổi bài.
Có nên thưởng quà hay kẹo sau mỗi buổi diễn không?
Nên tránh gắn phần thưởng vật chất với việc diễn. Khi có quà, con dễ diễn để nhận quà thay vì vì thích. Một món ăn nhẹ chung cả nhà sau buổi diễn thì khác: đó là thói quen sinh hoạt, không phải tiền công cho tiết mục.
Hàng xóm ở chung cư phàn nàn tiếng ồn thì làm sao?
Giữ buổi diễn trước giờ nghỉ của toà nhà, mở nhạc nhỏ, trải thảm dày cho các tiết mục nhảy để giảm tiếng dội xuống tầng dưới. Nếu hàng xóm có con nhỏ, mời bé sang xem cũng là cách giữ quan hệ tốt.
Con hay nổi cáu khi anh chị cười trong lúc mình diễn thì xử lý thế nào?
Đặt luật khán giả trước buổi diễn: cười theo tiết mục vui thì được, cười chê thì không. Nếu chuyện vẫn xảy ra, tạm dừng, nhắc luật một câu ngắn, rồi để người diễn quyết định có diễn lại từ đầu không. Mỗi đứa trẻ đều có lượt được tôn trọng như nhau.
Trẻ hai tuổi chưa biết hát hết bài thì diễn kiểu gì?
Với trẻ hai tuổi, “diễn” có thể là đứng lên thảm, lắc theo nhạc, chào khán giả và nhận tràng vỗ tay. Người lớn hát cùng, làm động tác cho con bắt chước. Mục tiêu là con quen với cảm giác được mọi người nhìn trong không khí vui.