Một sở thích đã thành áp lực khi con làm nó chủ yếu vì kết quả bên ngoài — giải thưởng, lời khen, lượt xem, sự hài lòng của cha mẹ — và niềm vui khi làm không còn là lý do chính. Dấu hiệu thường khá rõ nếu bạn biết nhìn: con hỏi “có được giải không” trước khi bắt đầu, con không làm khi không có ai xem, con lo lắng trước những buổi trình diễn nhỏ trong nhà.
Thành tích không có lỗi, và con vui khi được giải là chuyện tự nhiên. Vấn đề là cán cân. Mục từ này giúp bạn nhận ra lúc cán cân lệch, xem thành tích len vào sở thích qua những đường nào, và kéo tài lẻ về lại với điều làm nên nó ngay từ đầu: con thích.
Niềm vui và thành tích nhìn từ phía cha mẹ
Xuất Chúng có mục riêng về chuyện con thích thật hay thích vì được khen, ở danh mục Nhận ra điều con thích. Bài này không bàn lại lý thuyết, mà nhìn vào những việc cha mẹ làm hằng ngày khiến cán cân giữa niềm vui và thành tích dịch chuyển.
Trong một gia đình, thành tích hiếm khi đến cùng một lúc. Nó đến từng chút: một lần con được giải ở trường và cả nhà ăn mừng to hơn mọi buổi con vẽ cho vui; một bức tranh được đăng lên mạng và người lớn hỏi “được bao nhiêu người thích rồi”; một lịch tập được tăng thêm sau mỗi lần con làm tốt. Mỗi việc đứng riêng đều vô hại, gộp lại thì gửi cho con một thông điệp rõ ràng về điều gì được coi trọng.
Ví dụ giả định: một cậu bé chín tuổi mê gấp giấy, gấp cả chục con vật mỗi tuần. Năm đó cậu được giải ở hội thi thủ công của trường, bố mẹ mua thêm bộ giấy đắt, hẹn năm sau thi tiếp, khoe với họ hàng. Vài tháng sau, cậu chỉ gấp những mẫu “để thi”, không còn gấp mấy con vật linh tinh cho em nữa. Không ai ép cậu, nhưng mọi tín hiệu xung quanh đều chỉ về một hướng.
Một câu tự hỏi giúp bạn nhìn lại: nếu ngày mai không còn cuộc thi, giấy khen hay lượt xem nào cho tài lẻ này, con có còn làm không, và nhà mình có còn hào hứng với việc con làm không? Câu trả lời của con — qua hành động chứ không phải lời nói — cùng câu trả lời thật lòng của bạn cho biết nhiều điều.
Dấu hiệu ở con: khi tài lẻ đã nặng thành tích
Mỗi dấu hiệu dưới đây, đứng riêng một mình, có thể chỉ là chuyện của một hôm. Bạn nên chú ý khi chúng lặp lại và đi cùng nhau trong nhiều tuần:
- Con hỏi về kết quả trước khi làm: “Vẽ cái này có được giải không?”, “Hát bài này mọi người có khen không?”.
- Con chỉ làm khi có người xem, có người quay phim, có dịp trình diễn.
- Con từ chối thử cách mới, chỉ lặp lại những gì đã từng được khen.
- Con lo lắng thấy rõ trước những buổi diễn nhỏ trong nhà, những buổi trước đây con rất háo hức.
- Con buồn bực kéo dài khi một tác phẩm không được chọn, không được giải, không được ai bình luận.
- Con nói về tài lẻ bằng ngôn ngữ của thứ hạng: “con đứng thứ mấy”, “con có hơn bạn không”.
- Con kêu mệt, đau bụng, khó ngủ trước những dịp gắn với tài lẻ. Những biểu hiện cơ thể như vậy có thể có nhiều nguyên nhân; nếu lặp lại, bạn nên đưa con đi khám để bác sĩ đánh giá, đừng tự kết luận.
Đọc những dấu hiệu này không phải để lo lắng thêm, mà để có cái cớ nói chuyện với con. Đôi khi chỉ cần một câu hỏi nhẹ — “dạo này con còn thích hát như trước không?” — con đã kể ra rất nhiều.
Dấu hiệu ở chính cha mẹ
Áp lực thành tích ít khi đến từ con trước. Phần lớn nó đi từ người lớn xuống, qua những thói quen ta không để ý. Thử tự hỏi:
- Câu đầu tiên bạn hỏi sau buổi diễn, buổi thi là “con có vui không” hay “được giải gì”?
- Bạn có đăng thành tích của con lên mạng xã hội nhiều hơn những khoảnh khắc con làm vì vui?
- Bạn có lên kế hoạch cho “con đường” của con với tài lẻ này — đi thi cấp nào, tới tuổi nào đạt gì?
- Bạn có thấy khó chịu khi con dành thời gian cho một sở thích khác “không có tương lai”?
- Lịch tập của con có được tăng lên mỗi khi con đạt một kết quả tốt?
- Bạn có hay nhắc tới chi phí đã bỏ ra cho tài lẻ của con?
Nhiều câu trả lời “có” không làm bạn thành cha mẹ tồi. Chúng chỉ cho thấy rằng nỗi lo, niềm tự hào và kỳ vọng của người lớn đã lặng lẽ chiếm chỗ của niềm vui. Nhận ra là bước khó nhất; phần còn lại là những điều chỉnh nhỏ mỗi ngày.
Thành tích len vào sở thích qua những đường nào
Không ai cố ý biến sở thích của con thành cuộc đua. Thành tích thường đi vào qua những con đường rất bình thường. Biết những con đường này giúp bạn giữ chúng ở mức vừa phải.
| Con đường | Khi nào là vừa phải | Khi nào bắt đầu nặng |
|---|---|---|
| Cuộc thi ở trường, ở phường | Con tự muốn tham gia, coi như một buổi đi chơi có biểu diễn | Con bị đăng ký thay, tập riêng cho bài thi nhiều tuần, kết quả được bàn cả nhà |
| Giấy khen, huy chương | Được cất giữ như kỷ niệm | Được treo thành bộ sưu tập, con đếm số lượng và so với bạn |
| Mạng xã hội | Gửi riêng cho người thân, con đồng ý | Đăng công khai, đếm lượt thích, con hỏi “được bao nhiêu tim rồi” |
| Lịch tập | Con tham gia đặt lịch, có ngày nghỉ | Lịch tăng dần theo thành tích, không có ngày nghỉ |
| Đồ dùng | Vừa đủ cho việc con đang làm | Mua đồ đắt để “xứng tầm”, con sợ làm hỏng đồ |
Mỗi dòng trong bảng không có ranh giới rạch ròi. Điều quan trọng là để ý chiều di chuyển: nếu nhiều thứ đang dịch dần sang cột thứ ba, đó là lúc dừng lại xem xét.
Kéo tài lẻ về lại với niềm vui: các bước làm ở nhà
Đổi chiều không cần một quyết định lớn. Một chuỗi điều chỉnh nhỏ trong vài tuần thường hiệu quả hơn.
- Tạm gác mọi cuộc thi, buổi diễn có chấm điểm trong một thời gian. Nói với con rằng giờ mình làm cho vui thôi.
- Mở lại những hình thức “không ai chấm”: vẽ lên giấy báo cũ, hát linh tinh khi tắm, nặn đất rồi bóp lại, viết truyện không cần kết.
- Cho con quyền chọn đề tài, bài hát, cách làm hoàn toàn. Dù con chọn thứ “không có giá trị” trong mắt người lớn.
- Cùng làm với con, và làm vụng một cách vui vẻ. Sự hiện diện không đánh giá của người lớn là liều thuốc rất tốt.
- Đổi câu hỏi sau mỗi lần con làm: từ “đẹp không, có được giải không” sang “con thích chỗ nào”, “lúc làm con thấy thế nào”.
- Dừng đăng tác phẩm của con lên mạng một thời gian, hoặc chỉ gửi riêng trong gia đình khi con đồng ý.
- Sau vài tuần, hỏi con có muốn quay lại cuộc thi, lớp học, buổi diễn nào không. Để con tự quyết.
Có trẻ chỉ cần vài ngày là niềm vui trở lại, có trẻ cần vài tháng. Đừng đếm ngày. Dấu hiệu tốt nhất là một buổi chiều nào đó con tự lấy bút màu ra mà không ai nhắc.
Khi người ngoài hỏi con về giải thưởng
Dù trong nhà đã đổi cách nói, con vẫn sống giữa những người lớn khác: thầy cô, họ hàng, hàng xóm, phụ huynh của bạn. Câu đầu tiên nhiều người hỏi khi biết con hát, vẽ hay múa là “được giải gì chưa?”, “thi ở đâu rồi?”. Không ai có ý xấu; đó là cách xã hội quen đo một tài lẻ.
Bạn không chặn được những câu hỏi ấy, nhưng có thể chuẩn bị cho con một cách trả lời giữ được niềm vui. Ví dụ giả định: con tám tuổi được bác hỏi “vẽ giỏi thế đã được giải gì chưa”. Con có thể đáp “con chưa đi thi, con thích vẽ mèo” — một câu thật, không ngượng, kéo câu chuyện về điều con thích. Tập trước với con vài câu như vậy giúp con không bối rối.
Khi bạn là người được hỏi, hãy trả lời theo cùng tinh thần: kể về điều con đang mê thay vì thành tích. “Dạo này cháu mê vẽ cây trong công viên” mở ra một cuộc trò chuyện khác hẳn “cháu được giải ba cấp trường”. Con nghe cha mẹ trả lời như vậy sẽ hiểu điều gì thật sự được coi trọng trong nhà.
Với thầy cô, nếu thấy con đang chịu áp lực từ những đợt chọn học sinh đi thi, bạn có thể trao đổi riêng: con thích tham gia cho vui nhưng gia đình không đặt nặng kết quả. Phần lớn giáo viên tôn trọng mong muốn này khi được nói rõ.
Khi con thật sự muốn đi xa với tài lẻ
Kéo về niềm vui không có nghĩa là ngăn con có tham vọng. Có những đứa trẻ, thường là lớn hơn một chút, tự đặt cho mình mục tiêu: muốn đàn được một bản khó, muốn vẽ một bức tranh lớn, muốn tham gia một cuộc thi. Tham vọng xuất phát từ chính con là một nguồn năng lượng quý.
Sự khác biệt nằm ở chỗ ai cầm lái. Khi con cầm lái, con tự chọn mục tiêu, tự muốn tập thêm, và vẫn vui ngay cả trong lúc vất vả. Khi người lớn cầm lái, con đi theo kế hoạch của người khác và chỉ thấy áp lực. Vai trò của cha mẹ là hỗ trợ con đi đến nơi con muốn, không phải đặt đích đến.
Ngay cả khi con theo đuổi nghiêm túc, hãy giữ vài khoảng trống không thành tích: những buổi làm cho vui, những tuần nghỉ, những sở thích khác bên cạnh. Một đứa trẻ có đời sống phong phú ngoài tài lẻ chính thường bền bỉ hơn khi gặp thất bại trong tài lẻ ấy.
Nếu con bắt đầu tham gia các cuộc thi, chương trình bên ngoài, những vấn đề như hình ảnh của con trên mạng, quyền riêng tư và an toàn khi đi diễn cũng cần được tính tới. Những chuyện này có mục riêng ở phần an toàn và quyền của trẻ trên Xuất Chúng.
Câu hỏi thường gặp
Cho con đi thi năng khiếu có phải là tạo áp lực không?
Không nhất thiết. Nếu con tự muốn đi, coi đó như một trải nghiệm vui và không bị bàn tán về kết quả sau đó, cuộc thi có thể là kỷ niệm đẹp. Áp lực xuất hiện khi con bị đăng ký thay, tập riêng cho bài thi quá nhiều và kết quả trở thành chuyện của cả nhà.
Con chỉ thích làm khi được khen thì có sao không?
Đó là dấu hiệu lời khen đã thành lý do chính. Không cần ngừng khen hẳn; hãy thay dần bằng lời tả, câu hỏi và sự có mặt. Đồng thời mở những dịp con làm mà không ai xem để con tìm lại niềm vui tự thân.
Làm sao biết con vui thật hay chỉ chiều lòng cha mẹ?
Quan sát lúc không có ai yêu cầu. Nếu con tự tìm tới tài lẻ trong thời gian rảnh, thử những thứ mới, làm say sưa mà quên giờ, nhiều khả năng con vui thật. Nếu con chỉ làm khi được nhắc và hay nhìn sắc mặt người lớn, hãy nói chuyện với con.
Có nên treo giấy khen của con lên tường không?
Có thể, như một kỷ niệm. Nhưng cân bằng bằng việc trưng bày cả tác phẩm không có giải, những bức vẽ con thích nhất. Bức tường chỉ có giấy khen dễ nói với con rằng chỉ thành tích mới đáng được nhìn thấy.
Con đạt giải xong thì cha mẹ nên nói gì?
Chia vui với con, rồi hỏi con thích gì nhất trong chuyến đi thi, học được gì, gặp ai. Nhắc tới công sức con đã bỏ ra. Tránh câu “lần sau phải được giải cao hơn” vì nó biến niềm vui hôm nay thành áp lực ngày mai.
Con không được giải và buồn thì nói sao cho đúng?
Công nhận cảm xúc của con trước, đừng vội an ủi hay phân tích. Sau đó nhắc con về những điều con đã làm được trong quá trình chuẩn bị, và hỏi con có muốn thử lại không. Quyết định là của con.