XuatChung.comXuất Chúng
An toàn và quyền của trẻ

Con không muốn biểu diễn trước khách: quyền nói không và cách cha mẹ đứng về phía con

Tết, đám giỗ, liên hoan: "hát cho các bác nghe đi". Vì sao trẻ có tài lẻ vẫn từ chối, câu đỡ lời cho con, thoả thuận trước và cách nói với ông bà, họ hàng.

Family gathering at a house in Quang Ngai during Tet, small girl hiding behind her father legs while relatives sit around a low table, warm lantern light, faces softly out of focus

"Con hát cho các bác nghe bài hôm trước đi", "múa cho ông xem nào", "đọc bài thơ được giải đi con" — câu quen thuộc trong những buổi họp mặt gia đình. Với một số trẻ đó là dịp được khoe, được vỗ tay. Với nhiều trẻ khác, kể cả trẻ có tài lẻ, đó là khoảnh khắc muốn trốn đi đâu đó.

Bài này nói về quyền nói không của trẻ trước những yêu cầu biểu diễn, chụp ảnh, ôm hôn từ người lớn, và cách cha mẹ đứng về phía con mà vẫn giữ hoà khí với ông bà, họ hàng. Không có gì sai khi con từ chối; điều cần học là cách từ chối và cách được tôn trọng.

Cảnh quen ở nhiều gia đình

Bữa cơm Tết đông đủ, ai cũng biết cháu học múa, học hát. Một người khơi chuyện, cả bàn hưởng ứng, cha mẹ cũng hào hứng thúc thêm. Đứa trẻ đứng giữa phòng, mọi ánh mắt đổ dồn, và bắt đầu lùi lại sau lưng bố. Có người cười: "Ở nhà hát suốt, sao giờ lại ngại?". Có người dỗ bằng tiền mừng tuổi. Có người nói "con nhà này khó tính thế".

Người lớn thường nghĩ đây là chuyện nhỏ, thậm chí là cơ hội để con "mạnh dạn". Nhưng với trẻ, bị ép biểu diễn trước đông người, nhất là khi cha mẹ cũng đứng về phía người ép, để lại cảm giác mình không có tiếng nói. Lâu dần, có trẻ bắt đầu tránh luôn những gì mình từng thích, vì thích là bị bắt diễn.

Điều đáng nói là chính trẻ có tài lẻ lại hay rơi vào cảnh này nhất. Tài lẻ đã thành "đặc sản" của con trong mắt họ hàng, và mỗi lần gặp lại là một lần được yêu cầu trình diễn. Với con, tài lẻ là niềm vui riêng; với người lớn, nó dễ thành tiết mục giải trí cho bữa tiệc.

Vì sao trẻ có tài lẻ vẫn từ chối

Hát ở nhà khác hát trước đám đông. Trong phòng riêng, con hát vì thích. Trước hai chục người lớn, con biết mình đang bị đánh giá. Đó là hai trải nghiệm khác hẳn, không mâu thuẫn.

Con đang mệt, đói, hoặc chưa quen người lạ. Trẻ nhỏ cần thời gian làm quen với không gian và người mới. Yêu cầu biểu diễn ngay khi vừa tới thường bị từ chối.

Con sợ làm sai trước người mình quý. Trẻ cầu toàn thường ngại diễn khi không chắc mình nhớ lời, nhớ động tác. Lời từ chối là cách con tự bảo vệ.

Con thấy mình bị đem ra so. Nếu có anh chị em họ cũng biểu diễn, con cảm nhận được sự so sánh ngầm dù người lớn không nói ra.

Con đang ở giai đoạn ngại ngùng của tuổi lớn. Nhiều trẻ hồi nhỏ rất thích biểu diễn, đến tuổi đầu thiếu niên bỗng ngượng với chính giọng hát, dáng múa của mình. Đây là một phần của việc lớn lên, thường qua đi theo thời gian nếu không bị ép.

Con chỉ đơn giản là không muốn. Người lớn được quyền không hát karaoke khi không thích; trẻ em cũng vậy. Không cần lý do nào khác, và cha mẹ cũng không cần đi tìm lý do để giải thích với mọi người.

Quyền được bày tỏ ý kiến không chỉ là chuyện lịch sự

Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền của trẻ được bày tỏ ý kiến và được người lớn lắng nghe về những vấn đề liên quan tới mình, phù hợp với độ tuổi và mức trưởng thành. Luật cũng đặt nguyên tắc bảo đảm lợi ích tốt nhất của trẻ trong các quyết định liên quan tới trẻ. Đây là những nguyên tắc chung, không có điều khoản nào phạt việc ông bà bảo cháu hát; nhưng chúng cho thấy tinh thần mà pháp luật đặt ra: trẻ không phải là đối tượng để người lớn tuỳ ý sắp đặt.

Trong đời sống gia đình, quyền này thể hiện ở những việc rất nhỏ: con được từ chối hát, từ chối múa, từ chối chụp ảnh chung, từ chối để người lạ ôm hôn. Những lần được tôn trọng ở chuyện nhỏ là nền móng để con biết nói không ở chuyện lớn — khi có ai đó đòi chạm vào cơ thể, đòi giữ bí mật, đòi đi theo.

Ngược lại, trẻ quen bị ép làm điều mình không muốn chỉ vì "người lớn bảo thế" sẽ khó nhận ra khi nào sự vâng lời là không an toàn. Đó là lý do các chuyên gia bảo vệ trẻ em thường nhắc cha mẹ đừng ép con ôm hôn họ hàng, và cũng đừng ép con biểu diễn. Tôn trọng lời từ chối của con ở bữa cơm Tết, xét cho cùng, là một bài tập an toàn mà cả nhà cùng làm.

Câu đỡ lời giúp con giữ thể diện

Khi con từ chối trước đông người, cha mẹ là người đứng ra. Nói nhẹ, vui vẻ, không trách con, cũng không làm người hỏi mất mặt. Một vài tình huống và câu gợi ý:

Tình huốngNgười lớn nóiCha mẹ có thể đỡ lời
Vừa tới nơi, chưa kịp ngồi"Hát cho bà nghe bài mới học đi cháu""Cháu vừa đi đường xa, để cháu nghỉ đã bà ạ, lúc nào cháu muốn thì cháu hát."
Con lắc đầu, lùi lại"Ở nhà hát suốt mà, sao ngại thế?""Ở nhà là sân khấu riêng của con, hôm nay con chỉ muốn làm khán giả."
Người lớn dỗ bằng tiền"Hát một bài bác cho tiền""Con cảm ơn bác, nhưng nhà cháu không đổi bài hát lấy tiền ạ."
Bị so với anh chị em"Chị con múa rồi kìa, đến lượt con""Mỗi đứa một kiểu mà, con thích xem chị múa đấy."
Xin chụp ảnh, ôm hôn sau tiết mục"Lại đây cô ôm cái nào""Con chào cô bằng cách đập tay nhé." — cho con chọn cách chào khác

Điều quan trọng là con thấy cha mẹ không giận, không xấu hổ vì con. Sau buổi đó, khen con đã nói rõ ý mình một cách lễ phép. Tránh kể lại với người khác rằng con nhút nhát; nhãn dán ấy dễ bám vào trẻ.

Thoả thuận trước với con

Nhiều tình huống khó xử có thể tránh nếu cha mẹ và con nói chuyện trước khi tới buổi họp mặt.

  1. Hỏi con trước: "Hôm nay về nhà ông bà, nếu mọi người muốn nghe con hát, con thấy sao?"
  2. Nếu con muốn biểu diễn, để con chọn bài, chọn lúc. Có trẻ thích diễn ngay đầu buổi cho xong, có trẻ muốn đợi khi đã quen.
  3. Nếu con không muốn, thống nhất một câu con sẽ nói, như "con xin phép hôm khác ạ", và cha mẹ sẽ đỡ lời tiếp.
  4. Thống nhất một tín hiệu nhỏ, như kéo tay áo mẹ, khi con muốn cha mẹ giúp thoát khỏi một yêu cầu.
  5. Gợi ý những cách khác để con chia sẻ tài lẻ mà con thấy thoải mái: mang theo tranh để tặng bà, cho xem clip con đã đồng ý.
  6. Sau buổi đó, hỏi con thấy thế nào, lần sau muốn khác đi ở đâu.

Thoả thuận trước giúp con cảm thấy mình có quyền kiểm soát. Trẻ cảm thấy an toàn thường lại chủ động biểu diễn nhiều hơn, vì không còn sợ bị ép.

Nếu đã thoả thuận mà tới nơi con vẫn đổi ý, cha mẹ giữ đúng vai của mình: đỡ lời, không trách. Một lần thoả thuận không thành không có nghĩa cách này vô ích; con đang học dần cách nói ra mong muốn của mình.

Nói với ông bà, họ hàng thế nào

Ông bà thường mong được nghe cháu hát vì thương cháu, tự hào về cháu, không có ý làm khó. Vì thế cách nói hiệu quả nhất là bắt đầu từ chính tình thương đó. Nên nói riêng với ông bà trước buổi họp mặt: "Dạo này cháu ngại hát trước đông người, ông bà đừng bảo cháu hát nhé, lúc nào cháu muốn cháu sẽ hát riêng cho ông bà nghe."

Nếu người lớn trong nhà phản ứng rằng thời của họ trẻ con phải vâng lời, đừng tranh luận về đúng sai. Nói về con cụ thể: "Lần trước bị bảo hát, về nhà cháu khóc mãi, mấy tuần không chịu hát nữa." Câu chuyện thật về cháu thường thuyết phục hơn mọi lý lẽ về quyền trẻ em.

Cũng có thể tạo cơ hội để ông bà được thưởng thức tài lẻ của cháu theo cách con thoải mái: một buổi gọi video chỉ có ông bà, một bức tranh con vẽ tặng, một đoạn clip con đồng ý gửi. Ông bà vẫn được tự hào, con vẫn được tôn trọng. Khi cả nhà cùng hiểu tinh thần ấy, những buổi họp mặt sau thường nhẹ nhàng hơn cho tất cả.

Nói không ở những nơi khác ngoài gia đình

Quyền từ chối của con không chỉ áp dụng trong bữa cơm họ hàng. Một số tình huống trẻ có tài lẻ hay gặp, và cách cha mẹ hỗ trợ.

  • Sau buổi diễn, người lạ xin chụp ảnh chung, xin ôm con: con được quyền từ chối; cha mẹ đứng cạnh và nói thay nếu con ngại.
  • Trường, lớp cử con biểu diễn ở sự kiện mà con không muốn: trao đổi với giáo viên, nói rõ ý của con; có thể đề xuất con tham gia ở vai trò khác.
  • Nơi học năng khiếu yêu cầu con diễn ở sự kiện quảng bá của họ: hỏi ý con; con không muốn thì từ chối, đây không phải nghĩa vụ của học viên.
  • Người quen xin quay clip con biểu diễn để đăng trang của họ: con và cha mẹ cùng quyết, không ngại nói không.
  • Bạn bè của cha mẹ đòi xem con biểu diễn qua cuộc gọi video: giống như ở nhà, con được chọn.
  • Người lớn dọa "không hát thì không cho về", hay chê bai khi con từ chối: cha mẹ dừng câu chuyện và đưa con ra chỗ khác.

Mỗi lần con nói không và được cha mẹ ủng hộ, con học được rằng cơ thể, giọng hát, hình ảnh của mình là của mình. Bài học đó theo con lâu hơn bất kỳ tràng pháo tay nào, và là một phần quan trọng trong việc bảo vệ con khỏi những người lớn có ý xấu.

Câu hỏi thường gặp

Con hát hay mà không chịu hát cho ông bà nghe, có phải con hư không?

Không. Hát trong phòng riêng và hát trước đông người là hai trải nghiệm khác nhau. Trẻ có thể ngại vì mệt, chưa quen không gian, sợ làm sai, hoặc đơn giản là không muốn. Đó là cảm xúc bình thường, không phải hư.

Ép con biểu diễn có giúp con mạnh dạn hơn không?

Thường là ngược lại. Bị ép trước đông người dễ khiến trẻ sợ hơn và tránh luôn điều mình thích. Trẻ mạnh dạn dần khi được chọn lúc nào, ở đâu, trước ai, và được khen vì dám thử.

Ông bà giận vì cháu không chịu hát thì nói sao?

Nói riêng với ông bà, bắt đầu từ tình thương: cháu đang ngại, lúc nào cháu muốn sẽ hát riêng cho ông bà. Đề xuất cách khác để ông bà thưởng thức tài lẻ của cháu, như gọi video riêng hay xem tranh cháu vẽ.

Có nên dùng tiền mừng tuổi, quà để khuyến khích con biểu diễn?

Không nên. Đổi tiết mục lấy tiền khiến con nghĩ tài lẻ là thứ để đổi chác, và khó nói không về sau. Lời khen thật lòng và sự tôn trọng ý con có giá trị lâu dài hơn.

Người lạ muốn ôm, chụp ảnh với con sau buổi diễn có nên cho không?

Hỏi ý con trước. Con không muốn thì cha mẹ từ chối lịch sự thay con. Con có thể chào bằng cách khác như vẫy tay, đập tay. Không ai có quyền ôm hôn trẻ khi trẻ không đồng ý.

Luật có quy định trẻ được từ chối biểu diễn không?

Không có điều khoản riêng về chuyện hát trong bữa cơm gia đình, nhưng Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền của trẻ được bày tỏ ý kiến và nguyên tắc lợi ích tốt nhất của trẻ. Tinh thần đó áp dụng cho cả những chuyện nhỏ trong nhà.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138