XuatChung.comXuất Chúng
Đồng hành mà không áp lực

Ông bà khen chê tài lẻ của cháu: thống nhất cách nói giữa ba thế hệ trong một nhà

Ông chê cháu vẽ xấu cho khỏi kiêu, bà khen cháu là thiên tài: cách cha mẹ nói chuyện với ông bà và trao cho ông bà một vai đẹp bên tài lẻ của cháu.

Grandmother sitting on a wooden bench in a Nam Dinh courtyard listening to a small grandchild playing a bamboo flute, both seen from the side, faces turned away, soft afternoon shade

Khi ông bà khen chê tài lẻ của cháu theo cách khác với cha mẹ, lối ra thường không phải là tranh luận ai đúng, mà là một cuộc nói chuyện riêng giữa người lớn và một vai cụ thể dành cho ông bà bên cạnh sở thích của cháu. Phần lớn ông bà khen hay chê đều vì thương cháu; điều cần thống nhất là cách nói, không phải tình cảm.

Mục từ này giúp bạn hiểu vì sao lời khen chê của thế hệ trước có hình dạng như vậy, những câu nói nào dễ làm cháu chùn tay, cách đề nghị với ông bà mà không làm phật lòng, và cách giải thích với con khi ông bà lỡ lời.

Vì sao ông bà khen chê theo cách khác bố mẹ

Nhiều ông bà lớn lên với quan niệm rằng khen nhiều thì trẻ sinh kiêu, nên phải chê để trẻ cố gắng. Câu “vẽ thế này mà cũng khoe” có khi là cách một người ông thể hiện sự quan tâm: ông đã nhìn và muốn cháu làm tốt hơn. Ở chiều ngược lại, có những người bà khen cháu hết lời, gọi cháu là thiên tài, thưởng tiền cho mỗi bài hát, vì đó là cách bà bày tỏ niềm vui.

Cả hai kiểu đều xuất phát từ thương, nhưng tác động lên trẻ có thể không như mong đợi. Lời chê thẳng làm nhiều trẻ thôi khoe, thôi làm trước mặt người lớn. Lời khen quá lời và phần thưởng tiền bạc lại khiến trẻ làm để được thưởng, hoặc lo lắng khi lần sau không được khen như vậy.

Cha mẹ ở giữa thường lúng túng: không muốn cãi ông bà trước mặt con, không muốn con nghe những câu làm con buồn, cũng không muốn ông bà thấy mình bị con cái lên lớp. Nhận ra rằng mục tiêu chung của cả nhà là cháu vui và lớn lên tự tin giúp cuộc nói chuyện dễ bắt đầu hơn.

Cũng cần công bằng với ông bà: nhiều cách nói của thế hệ trước có giá trị riêng. Ông bà thường kiên nhẫn ngồi xem cháu làm lâu hơn bố mẹ bận rộn, nhớ từng bài hát cháu thuộc, và có những kỹ năng tay chân mà thế hệ sau đã quên.

Những câu hay nghe từ ông bà và cách nói khác

Bảng dưới gom những câu hay gặp ở cả hai phía khen và chê. Cột cuối là gợi ý để bạn đưa cho ông bà như một cách nói thay thế, không phải để sửa lời ông bà ngay trước mặt cháu.

Ông bà hay nóiCháu có thể nghe thànhGợi ý ông bà nói
“Vẽ gì mà như gà bới”Con vẽ xấu, đừng vẽ nữa“Cháu vẽ con gì đây, kể ông nghe”
“Con trai mà múa may gì”Thích múa là sai, là đáng xấu hổ“Cháu nhún nhảy theo nhạc vui nhỉ”
“Hát thế mà đòi đi thi”Con không đủ giỏi, ước mơ của con buồn cười“Cháu thích bài này à, hát lại bà nghe đoạn đầu”
“Cháu bà là thiên tài”Con phải luôn xuất sắc“Bà thích nghe cháu hát lắm”
“Hát một bài bà cho tiền”Hát là để lấy tiền“Hát cho bà nghe, xong bà cháu mình đi chợ”

Ông bà không cần nói đúng như cột cuối. Chỉ cần ông bà bớt một vài câu ở cột đầu và thêm một câu hỏi cho cháu kể, thay đổi đã đủ để cháu thấy khác.

Một cách tế nhị là để ông bà nghe chính bạn nói theo cột cuối khi cả nhà ngồi cùng. Người lớn tuổi thường học bằng cách nghe con cháu làm mẫu hơn là nghe giải thích; sau vài lần, nhiều ông bà tự hỏi cháu “vẽ con gì đây” mà không ai phải nhắc.

Nói chuyện với ông bà: cách mở lời không làm phật lòng

Chuyện này nên do người con ruột của ông bà nói, chứ không phải con dâu hay con rể. Ông bà thường dễ nghe con mình hơn, và tránh được những hiểu lầm giữa hai bên gia đình.

  1. Chọn lúc vui vẻ, riêng tư, không có cháu ở đó và không ngay sau khi vừa xảy ra chuyện.
  2. Bắt đầu bằng lời cảm ơn cụ thể: ông bà đã ngồi xem cháu vẽ, đã dạy cháu bài hát cũ.
  3. Nói bằng mong muốn chung: “Nhà con đang tập cách khen để cháu thích vẽ lâu dài, con nhờ ông bà giúp một tay.”
  4. Đưa một gợi ý cụ thể, chỉ một: “Khi cháu khoe tranh, ông bà hỏi cháu vẽ gì trước nhé.” Một gợi ý dễ nhớ hơn một danh sách.
  5. Không nhắc lại câu ông bà đã nói sai, không dùng từ “tổn thương tâm lý” hay giọng của sách vở.
  6. Sau một thời gian, kể lại cho ông bà nghe cháu đã vui thế nào khi được ông bà hỏi chuyện. Ghi nhận ông bà cũng quan trọng như ghi nhận cháu.

Nếu ông bà không thay đổi, đừng biến nó thành mâu thuẫn kéo dài. Lời của cha mẹ hằng ngày vẫn có sức nặng lớn hơn; bạn có thể bù lại phần còn thiếu ở nhà.

Trao cho ông bà một vai đẹp bên tài lẻ của cháu

Khán giả kiên nhẫn nhất. Ông bà thường có thời gian ngồi nghe trọn một bài hát, xem trọn một vở kịch tự chế. Mời ông bà làm khán giả chính của buổi diễn trong nhà, ngồi hàng đầu, là một vai mà nhiều ông bà rất thích.

Người kể chuyện ngày xưa. Ông bà kể cho cháu nghe ngày xưa ông vẽ tranh trên tường bằng than, bà hát ru thế nào. Cháu có thêm chất liệu cho tranh, cho câu chuyện, cho bài hát của mình, và hiểu rằng tài lẻ có từ nhiều đời.

Người dạy một nghề tay. Khâu một con búp bê vải, đan một chiếc khăn, gấp một con thuyền giấy, làm diều. Nhiều kỹ năng như vậy chỉ ông bà còn giữ. Học từ ông bà là một trải nghiệm khác hẳn học từ video.

Người giữ tác phẩm. Gửi ông bà một bức tranh, một tấm thiệp tự làm. Ông bà treo lên tường, cất vào ngăn tủ, và mỗi lần cháu về lại thấy tác phẩm của mình được trân trọng.

Khi lời chê đến từ định kiến về con trai, con gái

Một dạng chê đặc biệt khó xử là chê theo giới: con trai thích múa, thích nấu ăn, thích chơi búp bê bị cho là “ẻo lả”; con gái thích lắp máy, thích đá bóng, thích tháo đồ bị cho là “như con trai”. Những câu như vậy thường được nói như chuyện đùa, nhưng trẻ nghe rất rõ thông điệp: điều con thích là sai.

Tài lẻ không có giới tính. Có những nam vũ công, đầu bếp, hoạ sĩ trang phục; có những nữ kỹ sư, thợ mộc, nhà khoa học. Với cha mẹ, điều quan trọng là con được thử thứ con thích mà không phải xấu hổ trong chính nhà mình.

Khi nói chuyện với ông bà về chuyện này, đừng tranh luận về quan niệm xã hội. Chỉ cần nhờ một điều: không trêu cháu về sở thích. Bạn có thể kể rằng cháu đã buồn thế nào sau câu trêu lần trước. Nhiều ông bà không nhận ra câu đùa của mình có sức nặng như vậy cho tới khi nghe kể.

Với con, hãy nói rõ ràng ngay sau đó: “Con thích múa là chuyện tốt. Ông nói vậy vì ngày xưa ít con trai múa, nhưng bố mẹ thấy con múa vui là được.” Trẻ cần nghe ít nhất một người lớn đứng về phía mình.

Khi ông bà là người trông cháu mỗi ngày

Ở nhiều gia đình Việt, ông bà là người ở bên cháu nhiều giờ nhất trong ngày: đón cháu đi học về, cho cháu ăn, trông cháu tới tối. Khi đó, cách ông bà nói về tài lẻ của cháu không còn là chuyện một dịp lễ Tết mà là nhịp hằng ngày. Cha mẹ đi làm về chỉ có một hai tiếng, khó bù lại cả buổi chiều.

Trong hoàn cảnh này, thay vì nhờ ông bà “đừng nói” điều gì, hãy giao cho ông bà một việc cụ thể để làm. Ví dụ: mỗi chiều hỏi cháu hôm nay vẽ gì và chụp lại một tấm ảnh gửi bố mẹ; nghe cháu hát một bài trước giờ cơm. Việc cụ thể dễ nhớ và dễ làm hơn một danh sách điều cấm, và ông bà thấy mình được tin cậy chứ không bị dặn dò.

Cũng nên nhớ rằng ông bà trông cháu cả ngày rất mệt. Một đứa trẻ hát to, nhảy liên tục, bày giấy màu khắp nhà có thể làm ông bà cáu, và câu chê đôi khi chỉ là cái mệt nói ra. Sắp xếp sẵn một góc cho cháu bày đồ, hẹn giờ cho những hoạt động ồn, và cảm ơn ông bà thường xuyên — đó là phần việc của cha mẹ để ông bà còn sức mà vui với cháu.

Tối về, hỏi cháu và hỏi ông bà về buổi chiều. Nếu ông bà kể với vẻ tự hào điều cháu làm, hãy kể lại cho cháu nghe: “Bà khen con nhớ hết lời bài hát đấy.” Lời khen được chuyển qua một người thứ ba thường làm trẻ vui lâu hơn cả lời khen trực tiếp.

Giải thích với con khi ông bà lỡ lời

Dù cha mẹ đã nói chuyện khéo, sẽ vẫn có lúc ông bà lỡ một câu làm cháu buồn. Bạn không cần sửa ông bà ngay trước mặt con, vì điều đó dạy con một bài học khác về cách đối xử với người lớn tuổi. Nhưng bạn cần nói với con sau đó, lúc chỉ có hai mẹ con hay hai bố con.

Giải thích cho con theo cách con hiểu được: ông bà lớn lên ở thời khác, có cách nói khác, nhưng ông bà rất thương con. Sau đó nói rõ quan điểm của bạn về tài lẻ của con: bức tranh ấy có điều gì bạn thích, bài hát ấy con hát thế nào. Con cần biết rằng lời chê của một người không phải là sự thật về mình.

Đừng nói xấu ông bà để an ủi con, kiểu “ông chẳng biết gì đâu”. Câu đó làm con khó xử khi gặp lại ông, và dạy con coi thường người lớn tuổi. Mục tiêu là con vừa giữ được niềm vui với tài lẻ, vừa giữ được tình thương với ông bà.

Câu hỏi thường gặp

Ông bà thưởng tiền mỗi lần cháu hát thì có nên ngăn không?

Không cần ngăn gay gắt. Có thể đề nghị ông bà thay tiền bằng thời gian: hát xong hai bà cháu đi dạo, ông kể một chuyện. Nếu ông bà vẫn muốn cho tiền, nên tách việc cho tiền ra khỏi lúc cháu vừa hát xong.

Ông bà ở chung nhà, ngày nào cũng chê cháu thì làm sao?

Nói chuyện riêng với ông bà, do con ruột của ông bà nói, với một gợi ý cụ thể. Đồng thời tăng những lời ghi nhận của bố mẹ trong ngày để cân lại. Nếu con buồn rõ rệt, nên dành cho con một góc riêng làm việc mình thích.

Ông nội và ông ngoại khen chê khác nhau thì cháu có bị rối không?

Trẻ quen với việc mỗi người lớn một kiểu. Điều quan trọng là cha mẹ nhất quán. Bạn có thể nhẹ nhàng chia sẻ cùng một gợi ý với cả hai bên, nhưng không cần hai bên nói giống hệt nhau.

Có nên để ông bà đưa cháu đi thi năng khiếu không?

Nếu ông bà đi cùng, nên thống nhất trước cách nói với cháu sau buổi thi, nhất là khi cháu không đạt giải: hỏi cháu thích gì, học được gì, không nhắc chuyện thua. Ông bà lo lắng quá mức dễ truyền áp lực sang cháu.

Ông bà muốn cháu học thứ ông bà thích hồi xưa thì sao?

Có thể cho cháu thử như một trải nghiệm, đặc biệt nếu ông bà tự dạy. Nhưng nói rõ với ông bà rằng cháu được chọn tiếp hay không. Một buổi học hát ru, gấp giấy với ông bà là kỷ niệm đẹp, không nhất thiết phải thành sở thích lâu dài.

Làm sao để cháu ở xa vẫn khoe tài lẻ với ông bà?

Gọi video để cháu hát hay trình bày tác phẩm, gửi ảnh hoặc gửi bưu điện một bức tranh, một tấm thiệp. Hỏi ý cháu trước khi gửi, và nhắc ông bà hỏi cháu kể về tác phẩm khi nhận được.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138