Không so con với bạn khi nói về tài lẻ nghĩa là đổi thước đo: thay vì đặt bức tranh, giọng hát của con cạnh của một đứa trẻ khác, bạn đặt nó cạnh chính sản phẩm của con tuần trước, tháng trước. Khi thước đo là con của hôm qua, mọi tiến bộ dù nhỏ đều nhìn thấy được, và tài lẻ quay về đúng chỗ của nó: một việc con làm vì thích.
Cha mẹ ít ai cố ý so sánh để làm con buồn. Phần lớn câu so sánh bật ra như một thói quen, có khi còn với ý tốt là động viên. Mục từ này giúp bạn nhận ra những dạng so sánh khó thấy, hiểu vì sao chúng làm con chùn tay, và có sẵn câu đỡ lời khi người khác so trước mặt con.
So sánh len vào lời nói hằng ngày ở những dạng nào
So sánh thẳng thừng thì dễ nhận ra. Khó hơn là những dạng nhẹ nhàng, nghe như chuyện vặt mà con vẫn hiểu là mình đang bị đặt lên bàn cân:
- So thẳng: “Bạn Na cùng tuổi mà vẽ được cả người rồi đấy.”
- So bằng câu hỏi: “Sao bạn ấy hát được nốt cao mà con không được?” — câu hỏi này không có câu trả lời nào làm con dễ chịu.
- Khen người khác trước mặt con: khen nhiệt tình tranh của cháu họ trong khi tranh con nằm ngay bên cạnh.
- Hỏi thứ hạng: “Trong lớp ai múa đẹp nhất?”, “Con đứng thứ mấy?”
- So với chính cha mẹ ngày xưa: “Hồi bằng tuổi con mẹ đã tự đàn được rồi.”
- So trên mạng: mở cho con xem clip một bạn nhỏ hát hay rồi nói “con xem bạn kìa”.
- So trong nhà: “Chị con ngày trước tập cái này nhanh lắm.”
Đọc danh sách này, nhiều cha mẹ nhận ra mình từng nói ít nhất một câu. Điều đó bình thường. Mục tiêu không phải là tự trách, mà là bắt được câu đó lần sau trước khi nó bật ra.
Vì sao so sánh làm tài lẻ mất vui
Khi bị so, mục tiêu của con lặng lẽ đổi từ “làm việc mình thích” sang “đứng ở chỗ nào so với người kia”. Một bức tranh không còn là chuyện con thích vẽ con mèo nhà bà, mà là bức tranh có hơn tranh bạn Na hay không. Niềm vui trong việc làm bị thay bằng nỗi lo về vị trí.
Trẻ phản ứng theo nhiều cách. Có trẻ bỏ hẳn tài lẻ đó vì thấy mình không bao giờ bằng. Có trẻ chỉ làm khi chắc chắn hơn người khác, nghĩa là không dám thử cái mới. Có trẻ giấu sản phẩm, không khoe nữa. Ngay cả khi con đang “hơn” bạn, áp lực vẫn có, vì vị trí đó phải được giữ, và mỗi lần thua là một lần mất mặt.
Cũng cần nói thật: so sánh không phải lúc nào cũng hại ngay. Một số trẻ có lúc được kích thích bởi việc thấy bạn làm được. Nhưng điều đó khác hẳn với việc cha mẹ chủ động đặt con lên bàn cân. Con tự nhìn bạn và muốn học là việc của con; cha mẹ dùng bạn để thúc con là đưa con vào một cuộc đua con không chọn.
Lấy con của hôm qua làm thước: cách làm cụ thể ở nhà
Thước đo thay thế cần có vật để nhìn, vì “con đã tiến bộ” nói suông thì con khó cảm nhận. Cách làm đơn giản:
- Giữ lại sản phẩm theo thời gian: một tập tranh có ghi tháng, vài đoạn ghi âm con hát, ảnh đồ con nặn hay lắp ráp. Không cần giữ hết, mỗi tháng vài món là đủ.
- Vài tháng một lần, cùng con bày bản cũ cạnh bản mới.
- Hỏi con trước: “Con thấy hai bức này khác nhau chỗ nào?”. Để con tự phát hiện, đừng chỉ ngay.
- Sau đó bạn mới nói điều mình thấy, cụ thể: “Bức tháng Ba người không có cổ, bức này có cả cổ và tay cầm ô.”
- Hỏi con muốn thử gì ở lần tới. Mục tiêu do con đặt, nhỏ và vừa sức.
- Cất lại tất cả, kể cả những bản con cho là xấu. Chúng là một phần của con đường.
Cách này cũng giúp những lúc con chững lại, thấy mình không tiến. Nhìn lại một năm trước, con thấy được quãng đường dài mà từng ngày không nhận ra.
Lưu ý nhỏ: “tiến bộ” không chỉ là đẹp hơn hay khó hơn. Con dùng thêm một màu mới, dám hát trước ba người thay vì một, tự dọn bàn sau khi nặn đất — đều là những thay đổi đáng ghi lại. Nếu chỉ nhìn kỹ thuật, bạn lại vô tình dựng một bảng điểm mới, lần này để chấm con với chính con.
Khi chính con tự so mình với bạn
Từ khoảng tuổi đi học, trẻ tự so sánh là điều tự nhiên; đó là một phần của việc hiểu mình đứng ở đâu giữa bạn bè. Bạn không ngăn được, và cũng không cần ngăn. Việc của cha mẹ là giúp con so cho lành: biết vì sao có khác biệt và học được gì từ đó.
Ví dụ giả định: con về nhà buồn vì “bạn Khoa vẽ siêu nhân đẹp hơn con nhiều”. Trước hết công nhận cảm xúc: “Con thấy buồn vì muốn vẽ được như bạn.” Sau đó tách lý do: “Có khi bạn vẽ siêu nhân mỗi ngày, còn con mới vẽ vài lần.” Cuối cùng chuyển sang việc học: “Con thích chỗ nào trong tranh bạn? Con muốn thử vẽ chỗ đó không?”.
Tránh hai lối dễ trượt. Một là phủ nhận (“tranh con đẹp hơn chứ”) — con biết là không thật và sẽ không tin lời bạn lần sau. Hai là đồng tình với thứ hạng (“ừ, bạn ấy giỏi hơn, con phải cố”) — con nghe ra mình đang thua. Lối ở giữa là nhìn bạn như một người để học chứ không phải một đối thủ.
Nếu con thường xuyên tự so và lần nào cũng kết luận mình kém, kèm theo buồn bã kéo dài, ngại tới lớp hay bỏ hết những việc từng thích, đó là điều nên trao đổi với cô giáo và để ý thêm. Khi nỗi buồn ảnh hưởng tới ăn ngủ, học hành trong nhiều tuần, bạn nên tìm tới chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ để được tư vấn, thay vì tự xoay xở một mình.
Họ hàng, hàng xóm so trước mặt con: câu đỡ lời
Những buổi họp mặt gia đình, đám giỗ, ngày Tết là nơi so sánh xảy ra nhiều nhất, thường từ người lớn không có ác ý, chỉ là thói quen hỏi han. Bạn không cần tranh luận với họ, chỉ cần đỡ lời để con không phải mang câu đó về. Vài tình huống quen thuộc và cách đáp:
| Người lớn nói | Bạn đỡ lời | Sau đó với con |
|---|---|---|
| “Cháu bác học đàn có hai năm mà đã đánh được bản khó rồi” | “Dạ, mỗi đứa một nhịp ạ. Bé nhà cháu đang mê sáng tác bài riêng” | Không nhắc lại câu so sánh, chỉ hỏi con có muốn đàn bài mình nghĩ ra cho cả nhà nghe không |
| “Sao em nó hát không to như chị?” | “Bé thích hát nhỏ, nghe kỹ thì hay lắm ạ” | Nếu con nghe thấy và buồn, nói riêng với con rằng hát nhỏ hay to đều là cách hát |
| “Tranh cháu này đẹp nhất, mấy đứa kia thua xa” | “Mỗi bức một kiểu, bác xem bức này bé vẽ con trâu ở quê” | Khen chi tiết riêng của từng bức nếu có nhiều trẻ |
| “Lớn rồi mà còn vẽ nguệch ngoạc thế này à?” | “Bé đang tập vẽ theo cách riêng ạ” | Nói với con: mỗi người vẽ một kiểu, con vẽ cho con trước |
Lời đỡ không cần hay, chỉ cần có. Con thấy cha mẹ đứng về phía mình là đã đủ. Nếu một người thân so sánh lặp lại nhiều lần, một cuộc nói chuyện riêng sau buổi họp mặt sẽ nhẹ nhàng hơn tranh cãi ngay tại chỗ.
Clip trẻ khác trên mạng: so sánh mà không ai nói ra
Một nguồn so sánh mới là những đoạn video trẻ em hát, múa, vẽ đầy ấn tượng trên mạng xã hội. Cha mẹ xem, thấy hay, mở cho con xem để “lấy cảm hứng”. Con thì có thể nhận một thông điệp khác: các bạn giỏi thế kia, còn mình thì không.
Nên nhớ rằng những clip ấy thường đã được chọn lọc, quay nhiều lần, cắt ghép và đôi khi có người lớn dàn dựng phía sau. Đó không phải hình ảnh một buổi chiều bình thường của một đứa trẻ. Đem một đoạn đã chọn lọc kỹ ra đặt cạnh lần tập đầu tiên của con là một phép so khập khiễng ngay từ gốc.
Nếu con thích xem để học, hãy xem cùng và hỏi về cách làm: “Con thấy bạn chuẩn bị giấy thế nào?”, “Bạn ấy thở chỗ nào trong bài?”. Giới hạn thời lượng, và chú ý nếu sau khi xem con hay nói “con chẳng làm được gì”. Đó là lúc tắt máy và quay về tập vẽ của chính con.
Tự nhận ra thói quen so sánh của chính cha mẹ
So sánh thường đến từ lo lắng của người lớn: sợ con chậm, sợ con thua thiệt. Vài câu tự hỏi giúp bạn nhận ra khi nào mình đang so vì lo:
- Mình hay hỏi con về thành tích của bạn cùng lớp hơn là hỏi con thích gì hôm nay?
- Mình có thấy bứt rứt khi thấy con nhà khác làm được việc con mình chưa làm?
- Mình có hay kể tài lẻ của con với người khác bằng thứ hạng (“nhất lớp”, “hơn mấy bạn”)?
- Mình có đang so con với hình ảnh mình ngày bé, hoặc với điều mình từng ước mà không làm được?
- Mình có dùng tài lẻ của con để cảm thấy tự hào trước họ hàng?
Trả lời có cho vài câu không có nghĩa là bạn làm sai; đó là cảm xúc rất người. Nhận ra nỗi lo đứng sau câu so sánh giúp bạn xử lý nó ở đúng chỗ — trong lòng mình, hoặc qua một cuộc nói chuyện với người bạn đời — thay vì đặt lên vai con.
Một cách thực tế là thống nhất với người bạn đời một “tín hiệu” nhỏ: khi một người buột miệng so sánh, người kia nhắc khẽ bằng một từ đã hẹn trước. Hai người cùng giữ thì thói quen đổi nhanh hơn một người tự cố. Con cũng nhìn thấy cha mẹ đang tập, và hiểu rằng người lớn cũng học cách nói chuyện mỗi ngày.
Câu hỏi thường gặp
So sánh để con có động lực cố gắng thì có được không?
Động lực từ so sánh thường ngắn và kèm lo lắng; con cố để không thua chứ không phải vì thích. Với tài lẻ, động lực bền hơn đến từ niềm vui khi làm và từ việc thấy mình tiến bộ so với chính mình trước đây.
Con tự nói mình kém hơn bạn thì cha mẹ nên đáp gì?
Công nhận cảm xúc trước, đừng vội phủ nhận. Sau đó giúp con thấy lý do khác biệt, ví dụ bạn tập lâu hơn, rồi hỏi con muốn học điều gì từ cách bạn làm. Cuối cùng cho con xem bản cũ của chính con để thấy mình đã đi được bao xa.
Có nên khoe tài lẻ của con lên mạng để họ hàng xem không?
Nên hỏi ý con trước, nhất là từ khi con đủ lớn để hiểu. Khoe công khai dễ kéo theo bình luận so sánh, và hình ảnh trẻ trên mạng còn là chuyện riêng tư. Gửi riêng trong nhóm gia đình thường an toàn và nhẹ nhàng hơn.
Ông bà hay so cháu này với cháu kia thì nói sao cho khéo?
Nói riêng, lúc vui vẻ, và nói bằng mong muốn: cả nhà đang tập không so sánh để các cháu thích làm tiếp. Gợi ý ông bà hỏi từng cháu về việc cháu đang làm thay vì xem đứa nào giỏi hơn.
Con đi thi năng khiếu ở trường thì làm sao tránh so sánh?
Kết quả cuộc thi do ban tổ chức đưa ra, bạn không thay được. Ở nhà, bạn hỏi con thích gì trong lần đi thi, học được gì, và giữ cách nhìn rằng một cuộc thi chỉ là một buổi trong rất nhiều buổi con làm điều mình thích.
Lỡ so sánh con trước mặt người khác rồi thì làm gì?
Nói lại với con sau đó, ngắn gọn và thật: bố mẹ lỡ lời, bố mẹ không muốn so con với ai. Lời xin lỗi của người lớn dạy con nhiều hơn cả việc chưa bao giờ sai.