Giấc mơ dang dở của cha mẹ trở thành áp lực cho con khi tài lẻ của con được chọn để bù đắp điều ngày xưa cha mẹ không có, chứ không phải vì con thích. Mong con được học đàn, học vẽ — những thứ mình từng khao khát — xuất phát từ tình thương. Vấn đề chỉ nảy sinh khi mong ước ấy lặng lẽ biến thành điều kiện, và con phải gánh một giấc mơ không phải của mình.
Mục từ này không trách cha mẹ có ước mơ cho con; ai cũng có. Nó giúp bạn nhận ra lúc ranh giới bị vượt, cách hỏi con thật lòng, và một lối ra ít ai nghĩ tới: tự mình theo đuổi giấc mơ ấy, ở tuổi này, ngay trong nhà.
Vì sao giấc mơ của cha mẹ dễ chuyển sang con
Nhiều cha mẹ lớn lên trong những năm gia đình còn khó khăn, khi một cây đàn, một hộp màu tốt, một lớp múa là thứ xa xỉ. Có người thích hát mà không có ai dạy, thích vẽ mà phải để dành giấy cho bài vở. Khi có con và có điều kiện hơn, mong muốn con “được những gì mình không được” là điều rất tự nhiên.
Hiện tượng cha mẹ sống lại ước mơ của mình qua con được giới tâm lý bàn tới từ lâu, dưới nhiều cái tên khác nhau. Nó không nhất thiết là chuyện xấu: nhiều đứa trẻ thật sự thích thứ cha mẹ gợi ý, và niềm say mê chung trở thành sợi dây gắn kết. Rắc rối chỉ đến khi niềm vui của cha mẹ phụ thuộc vào thành tích của con trong lĩnh vực đó.
Con cảm nhận được điều này sớm hơn ta tưởng. Trẻ nhận ra ánh mắt bố sáng lên khi con ngồi vào đàn và tối lại khi con muốn ra sân đá bóng. Nhiều đứa trẻ tiếp tục tập không phải vì thích mà vì không muốn làm cha mẹ buồn. Bề ngoài con vẫn ngoan ngoãn tập, bên trong niềm vui đã cạn từ lâu.
Dấu hiệu giấc mơ của bạn đang đặt lên vai con
Không ai tự nhận mình áp đặt. Những câu hỏi dưới đây giúp bạn nhìn lại một cách thật lòng, không phải để tự trách:
- Bạn chọn tài lẻ cho con trước khi hỏi con thích gì, và chọn đúng thứ bạn từng muốn học.
- Bạn hào hứng với buổi tập của con hơn chính con.
- Bạn thấy buồn, thậm chí thấy mất mát, khi con nói muốn bỏ.
- Bạn hay kể với người khác về tài lẻ này của con nhiều hơn những điều khác về con.
- Bạn đã hình dung con sẽ đi xa thế nào với tài lẻ này, dù con còn nhỏ.
- Khi con hào hứng với một thứ khác, bạn thấy đó là “xao nhãng”.
- Bạn hay nói câu bắt đầu bằng “ngày xưa bố mẹ mà được học như con…”.
Có ba bốn dấu hiệu không có nghĩa là bạn đang làm hại con. Nó có nghĩa là đã tới lúc tách giấc mơ của bạn ra khỏi lựa chọn của con, để cả hai được nhìn rõ hơn.
Hỏi con thật lòng mà không gài câu trả lời
Con thường trả lời theo điều đoán là cha mẹ muốn nghe. Để có câu trả lời thật, cách hỏi quan trọng không kém câu hỏi.
- Chọn lúc thoải mái, không ngay sau buổi tập hay buổi diễn.
- Nói trước rằng câu trả lời nào cũng được: “Con thích hay không thích, bố mẹ đều không buồn.” Và chỉ nói khi bạn thật sự sẵn sàng nghe câu “không thích”.
- Hỏi về cảm giác, không hỏi về quyết định: “Lúc ngồi vào đàn con thấy thế nào?”, “Có lúc nào con muốn làm việc khác thay vì tập không?”.
- Hỏi về những thứ khác: “Nếu được chọn một việc để làm mỗi chiều, con chọn gì?”.
- Nghe hết, không chen vào giải thích lý do vì sao con nên tiếp tục.
- Cảm ơn con đã nói thật, kể cả khi điều con nói làm bạn chạnh lòng.
Với trẻ nhỏ chưa diễn đạt được, hãy quan sát thay vì hỏi: trong thời gian rảnh, không ai nhắc, con tự tìm tới việc gì? Đó thường là câu trả lời trung thực nhất.
Nếu câu trả lời là con vẫn thích thứ bạn gợi ý, thật tốt; bạn có thể đồng hành với tâm thế nhẹ hơn vì biết đó là lựa chọn của con. Nếu con nói không, hãy cho mình vài ngày để lắng lại trước khi bàn bước tiếp theo. Quyết định vội trong lúc hụt hẫng thường không công bằng với cả hai.
Gợi ý cho con thử hay đang áp đặt: đặt hai cách làm cạnh nhau
Ranh giới giữa mở cửa cho con và đẩy con vào một con đường đôi khi rất mỏng. Cùng một việc, cách làm quyết định nó là gợi ý hay áp đặt.
| Việc | Kiểu gợi ý | Kiểu áp đặt |
|---|---|---|
| Chọn tài lẻ | Cho con thử vài thứ khác nhau, quan sát con hào hứng với gì | Chọn sẵn một thứ, con thử cái khác bị coi là xao nhãng |
| Mua đồ | Bắt đầu bằng đồ đơn giản, đồ mượn, đồ cũ | Mua đồ đắt ngay từ đầu rồi dùng nó làm lý do bắt con giữ |
| Lịch tập | Con góp ý về giờ và thời lượng | Lịch do người lớn đặt, không thương lượng |
| Khi con muốn dừng | Tìm lý do, thử cách khác, chấp nhận nếu con vẫn muốn dừng | Không chấp nhận, hoặc chấp nhận kèm lời trách |
| Nói với người khác | Kể khi con đồng ý, kể về niềm vui của con | Kể như một thành tích của gia đình |
Phần lớn gia đình nằm đâu đó ở giữa hai cột, và di chuyển qua lại theo từng giai đoạn. Biết mình đang nghiêng về phía nào giúp bạn điều chỉnh sớm, trước khi con phải lên tiếng.
Một cách tự kiểm đơn giản: tưởng tượng con nói ngày mai con muốn dừng. Nếu cảm giác đầu tiên của bạn là tò mò vì sao, bạn đang ở cột gợi ý. Nếu là giận hay thấy mất mát lớn, có thể giấc mơ của bạn đang đứng quá gần chỗ của con.
Khi con thích thứ khác hẳn giấc mơ của bạn
Ví dụ giả định: người mẹ ngày bé mê múa nhưng nhà không có điều kiện cho đi học, nay cho con gái học múa từ năm tuổi. Lên tám, con nói thích tháo lắp đồ chơi cũ và làm mô hình bằng bìa hơn. Người mẹ thấy hụt hẫng, có lúc nghĩ con “không biết quý” điều mẹ từng thèm khát.
Cảm giác hụt hẫng ấy là thật và đáng được thừa nhận, nhưng nó là của mẹ, không phải lỗi của con. Đứa trẻ không có trách nhiệm hoàn thành điều cha mẹ đã lỡ. Điều con cần là được cha mẹ nhìn thấy đúng con người mình: một đứa trẻ thích tháo lắp, thích hỏi vì sao bánh răng quay.
Thử đổi góc nhìn: niềm say mê của con với thứ khác cũng chính là điều bạn từng mong cho con — được làm điều mình thích, có người ủng hộ. Chỉ khác là nội dung không giống bạn. Đồng hành với tài lẻ con chọn, dù bạn chẳng hiểu gì về nó, có khi lại là món quà mà chính bạn ngày bé đã không nhận được.
Cũng không cần xoá hẳn thứ cũ. Có thể giữ múa như một hoạt động vui trong nhà, mở nhạc nhảy cùng nhau buổi tối, không lịch tập, không mục tiêu. Nếu con muốn quay lại nghiêm túc, cánh cửa vẫn mở.
Giữ giấc mơ cho chính mình: cha mẹ học lại từ đầu
Tài lẻ không có tuổi hết hạn. Người lớn bắt đầu học đàn, học vẽ, học hát ở tuổi ba mươi, bốn mươi hay lớn hơn không phải chuyện hiếm. Bạn sẽ không tập nhanh như trẻ ở một số kỹ năng vận động tinh, nhưng bù lại bạn có sự kiên nhẫn và hiểu biết mà trẻ không có.
Học cùng con nếu con thích, học riêng nếu con không. Nếu con cũng thích cùng thứ, hai mẹ con tập chung là một kỷ niệm đẹp — miễn là bạn học thật chứ không lấy cớ để giám sát con. Nếu con không thích, bạn học riêng, ở giờ riêng của mình.
Làm gương cho chuyện học khi đã lớn. Con thấy cha mẹ loay hoay với một bài đàn, vẽ hỏng rồi vẽ lại, sẽ hiểu rằng học một thứ mới là chuyện bình thường của cả đời, chuyện vụng về lúc đầu cũng bình thường. Bài học này có khi giá trị hơn bất kỳ lời khuyên nào.
Giấc mơ được chăm sóc thì bớt đòi hỏi. Khi bạn tự nuôi giấc mơ của mình, mong muốn con phải làm thay sẽ nhẹ đi. Áp lực lên con giảm không phải nhờ bạn cố kìm nén, mà nhờ giấc mơ đã tìm được chỗ ở đúng.
Nói chuyện với người bạn đời và ông bà
Giấc mơ dang dở không chỉ có ở cha mẹ. Ông bà cũng có thể mong cháu theo nghề hát của dòng họ, học đàn như người chú đã mất, vẽ như ông ngày trẻ. Mỗi người lớn trong nhà mang theo một bức tranh riêng về đứa trẻ, và đứa trẻ thì chỉ có một.
Một cuộc nói chuyện giữa những người lớn, không có con ở đó, giúp mọi người nói ra mong muốn của mình và thống nhất một điều: con được thử, được chọn, được dừng. Có thể mỗi người kể lại điều mình từng muốn học khi nhỏ. Nói ra thành lời thường làm mọi người nhận ra phần nào là của mình, phần nào là của con.
Nếu một người trong nhà vẫn giữ kỳ vọng nặng nề, hãy xin họ một việc cụ thể: hỏi con về việc con đang thích thay vì hỏi về thứ họ mong. Thay đổi một câu hỏi đôi khi dễ hơn thay đổi một niềm tin.
Cũng nên nhớ rằng con có thể nghe thấy những cuộc bàn tán của người lớn về mình. Những câu như “con bé phí cái khiếu hát của mẹ nó” hay “thằng này chẳng ai theo được nghề của ông” nói vô tình trong bữa cơm có sức nặng lớn với trẻ. Thống nhất không bàn về lựa chọn của con trước mặt con là một quy ước nhỏ mà hiệu quả.
Câu hỏi thường gặp
Mong con học thứ mình chưa được học có sai không?
Không sai. Đó là tình thương rất tự nhiên. Điều cần để ý là mong muốn ấy có đang trở thành điều kiện để con được cha mẹ vui lòng hay không. Gợi ý cho con thử là tốt; buộc con giữ vì giấc mơ của mình là chỗ cần dừng lại.
Con còn nhỏ chưa biết chọn thì cha mẹ chọn giúp có được không?
Được, trẻ nhỏ cần người lớn mở cửa cho những trải nghiệm đầu tiên. Hãy mở nhiều cửa khác nhau, quan sát con hào hứng với cửa nào, và sẵn sàng đổi hướng khi con cho thấy mình thích thứ khác.
Con học đàn giỏi rồi mà muốn bỏ, có tiếc không?
Cảm giác tiếc là của người lớn. Những gì con đã học không mất đi. Hãy tìm hiểu lý do con muốn dừng, thử các cách nhẹ hơn, và nếu con vẫn muốn dừng thì để con dừng có kết thúc tử tế. Nhiều người quay lại với cây đàn khi đã lớn.
Người lớn tuổi bắt đầu học đàn, học vẽ có quá muộn không?
Không có tuổi nào quá muộn để học cho vui. Người lớn có thể tiến chậm hơn ở một số kỹ năng tay, nhưng có sự kiên nhẫn và cách tự học tốt hơn. Mục tiêu là niềm vui, không phải biểu diễn chuyên nghiệp.
Cha mẹ học cùng con có làm con áp lực hơn không?
Có thể, nếu bạn học để kèm cặp và so tiến độ với con. Nếu bạn học thật, vụng về thật và vui với chính việc học, con thường thấy nhẹ nhõm hơn. Khi con muốn tập riêng, hãy tôn trọng.
Ông bà muốn cháu theo nghề hát của gia đình thì làm sao?
Trân trọng truyền thống ấy và kể cho cháu nghe về nó, nhưng để cháu tự đến với nó nếu cháu thích. Thống nhất với ông bà rằng cháu được thử nhiều thứ, và hỏi cháu về điều cháu đang thích mỗi khi gặp.