Khi con nản và đòi bỏ một sở thích đang tập ở nhà, việc đầu tiên không phải là quyết cho bỏ hay bắt tập tiếp, mà là tìm xem con đang ở đâu: chững lại vì gặp đoạn khó, mệt vì lịch dày, buồn vì một chuyện bên lề, hay đã thật sự hết thích. Mỗi trường hợp cần một cách đáp khác, và nhầm trường hợp này sang trường hợp kia là lý do nhiều cuộc giằng co kéo dài hàng tháng.
Mục từ này nói về sở thích con tự tập ở nhà cùng cha mẹ: cây đàn nhỏ mua về, hộp màu nước, bộ lắp ráp, cuốn sổ viết truyện, góc trồng cây. Chuyện con đòi nghỉ một lớp năng khiếu bên ngoài có những yếu tố riêng như học phí, giáo viên, lịch lớp; ở đây ta chỉ bàn phần cha mẹ làm được trong nhà.
Bốn kiểu “con không muốn tập nữa” và cách nhận ra
Cùng một câu nói, phía sau có thể là những chuyện rất khác nhau. Bảng dưới gom bốn kiểu hay gặp nhất. Quan sát con trong vài ngày trước khi kết luận.
| Kiểu | Dấu hiệu thường thấy | Cha mẹ làm gì |
|---|---|---|
| Chững lại ở đoạn khó | Con vẫn nhắc tới sở thích, vẫn xem người khác làm, nhưng tránh đúng phần đang kẹt (hợp âm mới, vẽ người, câu chuyện dài) | Chia nhỏ phần khó, quay về phần con đã làm được vài buổi, ngồi cùng con |
| Mệt vì lịch dày | Con nản cả những việc khác, hay cáu buổi tối, kêu buồn ngủ | Giảm thời gian tập, nghỉ hẳn một tuần, xem lại cả lịch học và ngủ |
| Buồn vì chuyện bên lề | Con nản sau một sự kiện cụ thể: bị chê, bị trêu, anh chị chiếm đồ, người lớn so sánh | Nói chuyện về sự kiện đó trước, sở thích tính sau |
| Hết thích thật sự | Con không nhắc tới nữa kể cả lúc rảnh, không tò mò khi thấy người khác làm, đã tìm được thứ khác để say mê | Cho con dừng có kết thúc, cất đồ gọn, không trách |
Bảng chỉ là gợi ý để quan sát; một đứa trẻ có thể vừa mệt vừa chững lại cùng lúc. Điều quan trọng là bạn không trả lời câu “con không muốn tập nữa” ngay trong buổi tối con nói ra, khi cả con lẫn bạn đang nhiều cảm xúc.
Giai đoạn chững lại là phần bình thường của mọi tài lẻ
Bất kỳ ai học một kỹ năng mới cũng đi qua những quãng thấy mình giậm chân tại chỗ. Lúc mới cầm bút màu, mỗi ngày con thấy một thay đổi rõ rệt nên rất hào hứng. Tới một lúc, muốn tiến thêm phải tập những thứ khó và chậm thấy kết quả hơn: tay phải tách ngón khi đàn, phải tập vẽ tỉ lệ cơ thể, phải sửa đi sửa lại một câu chuyện. Niềm vui giảm xuống ngay lúc công sức tăng lên.
Người lớn biết đây là đoạn đường ai cũng qua, nhưng trẻ thì không. Con dễ hiểu cảm giác khó chịu thành “mình không hợp với cái này”. Một câu giải thích đơn giản giúp nhiều hơn ta nghĩ: “Ai học đàn cũng có lúc thấy ngón tay không nghe lời. Đó là lúc tay đang học cái mới, không phải là con kém.”
Bạn cũng có thể kể chuyện của chính mình: lần học đi xe đạp, lần tập nấu một món, lần học một phần mềm ở chỗ làm. Không cần câu chuyện có kết thúc vẻ vang, chỉ cần có đoạn bạn từng muốn bỏ và điều gì giúp bạn đi tiếp. Con học từ cách người lớn đối diện với khó khăn nhiều hơn từ lời khuyên.
Nói chuyện với con khi con đòi bỏ: năm bước
Mục tiêu của cuộc nói chuyện là hiểu, không phải thuyết phục. Chọn lúc cả hai bình tĩnh, ví dụ trên đường đi dạo hay lúc ăn hoa quả, không phải ngay sau một buổi tập căng thẳng.
- Nhắc lại điều con nói bằng lời của bạn: “Con thấy tập đàn dạo này chán, đúng không?”. Để con biết bạn nghe thấy.
- Hỏi chuyện cụ thể: “Chán nhất là lúc nào? Đoạn nào làm con bực?”. Câu hỏi cụ thể dễ ra câu trả lời thật hơn câu “sao con không thích nữa”.
- Hỏi về phần con vẫn thích: “Có lúc nào con thấy vui khi đàn không?”. Nếu con kể ra được, sở thích vẫn còn sống.
- Đưa ra lựa chọn vừa sức thay vì có hoặc không: tập ít đi, đổi bài, nghỉ một tuần rồi thử lại, chuyển sang một kiểu khác của cùng tài lẻ.
- Hẹn một mốc xem lại, ví dụ hai tuần sau, và giữ lời hẹn đó. Đừng biến mốc xem lại thành buổi tra hỏi.
Nếu trong cuộc nói chuyện con kể một chuyện khiến bạn lo — bị trêu chọc nặng nề, bị người lớn nào đó làm con sợ — chuyện đó cần được xử lý trước, và sở thích lùi lại phía sau. Khi có dấu hiệu con bị xâm hại hoặc bị đe doạ, bạn gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn.
Giữ con ở lại thêm một chút mà không ép
Hạ thấp ngưỡng bắt đầu. Phần khó nhất của buổi tập thường là lúc bắt đầu. Đặt đàn ra khỏi hộp, mở sẵn hộp màu trên bàn, để sổ viết ở chỗ dễ thấy. Hẹn “năm phút thôi” thay vì nửa tiếng; nhiều hôm năm phút tự kéo thành mười lăm.
Quay về phần con đã giỏi. Mỗi buổi tập mở đầu bằng bài con đã thuộc, bức con vẽ quen tay. Cảm giác làm được trở lại trước khi đối diện phần khó giúp con vào buổi tập với tâm thế khác.
Chia nhỏ phần khó tới mức buồn cười. Không “tập bài mới” mà “tập hai nốt đầu”. Không “vẽ một người” mà “vẽ bàn tay đang vẫy”. Khi phần việc nhỏ tới mức con thấy dễ, con sẵn lòng thử.
Ngồi cùng, không chỉ đạo. Bạn có mặt, làm việc của mình bên cạnh hoặc thử cùng con, nhưng không sửa từng nét. Sự có mặt nói với con rằng việc này có giá trị trong nhà.
Cho phép nghỉ có hẹn. Một tuần nghỉ hẳn đôi khi hiệu quả hơn một tháng giằng co. Nhiều trẻ quay lại sau kỳ nghỉ với hứng thú mới, có khi tự đòi lấy đàn ra trước cả hẹn.
Những câu nên tránh khi con đang nản
Lúc con nói muốn bỏ, người lớn hay phản xạ bằng vài câu quen thuộc. Ý định thường tốt, nhưng điều con nghe được lại khác. Bảng dưới đặt cạnh nhau câu nói, điều con có thể nghe ra, và một cách nói khác.
| Câu hay bật ra | Con có thể nghe thành | Thử nói |
|---|---|---|
| “Mới thế đã nản, sau này làm được gì” | Con là đứa yếu đuối, tương lai con đã bị phán | “Đoạn này khó thật, ai tới đây cũng thấy mệt” |
| “Bố mẹ tốn bao nhiêu tiền cho con rồi đấy” | Sở thích là món nợ con phải trả | “Mình xem cách nào tập cho nhẹ hơn nhé” |
| “Bạn A có bỏ đâu” | Con thua bạn, con là người kém | “Con thấy khó ở chỗ nào?” |
| “Thôi bỏ đi, con chẳng hợp với cái này” | Bố mẹ cũng không tin con | “Mình nghỉ một tuần rồi thử lại, được không?” |
| “Lần nào cũng bỏ giữa chừng” | Con là đứa cả thèm chóng chán, cái nhãn đi theo mãi | “Lần này mình làm khác lần trước nhé” |
Không ai giữ được mọi câu nói trong lúc mệt. Nếu lỡ nói một câu ở cột đầu, một lời nhận lại ngắn với con sau đó — “lúc nãy bố nói nặng, bố xin lỗi” — giúp con không mang câu ấy theo như một lời phán xét.
Một điểm chung của cột cuối: các câu đều nói về việc đang làm, không nói về con người con. Nản là trạng thái của hôm nay, không phải tính cách của con; lời nói của cha mẹ nên giữ cho nó ở đúng chỗ đó.
Khi nào nên để con dừng hẳn
Có một nỗi sợ khiến nhiều cha mẹ không dám cho con bỏ: sợ con học được bài học “khó thì bỏ”. Nỗi sợ đó có cơ sở, nhưng cũng cần nhìn mặt kia. Giữ con ở lại với một việc con không còn chút hứng thú nào dạy con một bài học khác: việc mình thích không quan trọng bằng việc người lớn muốn. Với tài lẻ, thứ vốn sống nhờ niềm vui, bài học thứ hai có hại không kém.
Có thể cân nhắc cho con dừng khi bạn đã thử các cách ở trên trong vài tuần mà con vẫn không có lúc nào vui với nó; khi con đã tìm thấy một sở thích khác cuốn hút hơn; khi việc tập ở nhà thành nguồn cãi vã thường xuyên giữa cha mẹ và con; hoặc khi chính bạn nhận ra mình đang muốn con tiếp tục vì lý do của mình, ví dụ đã mua đàn đắt, đã khoe với họ hàng.
Dừng không phải là xoá sạch. Mọi thứ con học được — cảm âm, cách cầm bút, sự quen tay — vẫn ở lại. Rất nhiều người quay lại với cây đàn, hộp màu thời nhỏ khi đã lớn, đúng vì họ còn giữ một ký ức dễ chịu về nó chứ không phải ký ức bị ép.
Dừng cho có kết thúc: để con không mang cảm giác thất bại
Cách con dừng một sở thích ảnh hưởng tới việc con dám thử sở thích tiếp theo. Một kết thúc tử tế gồm vài việc nhỏ:
- Cùng con chọn một “buổi cuối”: đàn lại bài con thích nhất, vẽ một bức tạm biệt, hoàn thành nốt mô hình đang dở.
- Cất đồ gọn gàng cùng con, không vứt bỏ hay cho đi ngay trong cơn bực. Có thể con muốn lấy lại sau vài tháng.
- Nói rõ điều con đã làm được: “Con đã tập đàn được tám tháng, đàn được năm bài.” Đây là sự thật, không phải lời an ủi.
- Không nhắc lại kiểu “biết thế đã không mua” hay “lại bỏ giữa chừng như mọi lần”.
- Hỏi con có muốn thử gì khác không, nhưng không thúc con chọn ngay. Một khoảng trống cũng tốt cho trẻ.
Nếu con có chuỗi bỏ nhiều thứ liên tiếp trong thời gian ngắn, đó là dữ kiện đáng để quan sát thêm: con chọn sở thích vì đâu, có phải vì bạn bè rủ, vì quảng cáo, vì người lớn gợi ý? Tìm ra điểm chung giúp lần chọn tới hợp với con hơn, thay vì kết luận con là đứa “cả thèm chóng chán”.
Câu hỏi thường gặp
Cho con bỏ có làm con quen tính bỏ cuộc không?
Không nhất thiết. Điều dạy con kiên trì là cách cha mẹ cùng con đi qua đoạn khó, không phải việc bắt con ở lại mãi. Khi con dừng sau khi đã thử nghiêm túc và có một kết thúc tử tế, con học được cách ra quyết định chứ không học bỏ cuộc.
Con đòi bỏ ngay sau khi cha mẹ mua đồ đắt tiền thì sao?
Tách hai chuyện ra. Chi phí đã bỏ là chuyện của người lớn; giữ con ở lại chỉ vì tiếc tiền dễ biến sở thích thành món nợ. Có thể hẹn con thử thêm một thời gian ngắn với cách tập nhẹ hơn, sau đó tôn trọng quyết định.
Mỗi lần nhắc tập con lại khóc thì có nên dừng nhắc không?
Nên dừng nhắc một thời gian và tìm hiểu vì sao con khóc. Khóc khi bị nhắc thường là dấu hiệu buổi tập đã gắn với áp lực. Nghỉ vài ngày, nói chuyện về cảm xúc của con, rồi mới bàn cách tập lại nhẹ hơn.
Con nản vì bị anh chị chê thì cha mẹ làm gì?
Nói chuyện riêng với người anh chị về cách góp ý trong nhà, đồng thời nói với con rằng ai mới tập cũng chưa giỏi. Có thể tách giờ tập của hai con để con nhỏ có không gian riêng mà không bị nhìn.
Bao lâu thì biết con chững lại hay đã hết thích?
Không có con số cố định. Quan sát vài tuần: nếu con vẫn tò mò, vẫn nhắc tới, vẫn có lúc vui khi làm thì nhiều khả năng là chững lại. Nếu con không còn nhắc tới kể cả lúc rảnh và đã say mê thứ khác, có thể con đã thật sự hết thích.
Con bỏ rồi sau này muốn quay lại thì sao?
Đón con quay lại như một lần bắt đầu mới, không nhắc chuyện cũ. Lấy đồ đã cất ra, để con tự chọn nhịp. Nhiều trẻ quay lại với một sở thích cũ sau khi lớn hơn và tiến nhanh hơn trước.