XuatChung.comXuất Chúng
Đồng hành mà không áp lực

Anh chị em khác tài lẻ trong một nhà: chia chỗ, chia giờ, chia chú ý mà không cân đo

Một đứa mê vẽ, một đứa mê lắp ráp, một đứa chưa thích gì: cách chia thời gian, chỗ, lời khen trong nhà để con nào cũng thấy tài lẻ của mình được nhìn thấy.

Two Vietnamese siblings on the same balcony in Can Tho, one painting on an easel and the other building a cardboard robot, both seen from behind, green potted plants, morning light

Anh chị em khác tài lẻ trong một nhà là chuyện rất thường; việc của cha mẹ không phải làm cho các con giống nhau hay giỏi ngang nhau, mà là để mỗi con thấy điều mình thích được nhìn thấy, có chỗ, có giờ, có người lắng nghe. Công bằng ở đây không có nghĩa là chia đều từng phút hay từng lời khen, mà là mỗi con nhận được thứ con cần.

Mục từ này dành cho những gia đình có hai, ba con với sở thích khác hẳn nhau: đứa cầm bút màu cả ngày, đứa tháo tung bộ lắp ráp, đứa út chưa nghiêng về thứ gì. Bạn sẽ gặp ở đây cái bẫy gắn nhãn vai trong nhà, cách chia thời gian và chỗ, cách xử lý khi một con được người ngoài chú ý hơn, và vài tình huống hay gặp.

Vì sao các con trong một nhà lại thích những thứ khác nhau

Nhiều cha mẹ ngạc nhiên vì cùng lớn lên trong một nhà, ăn một mâm cơm, mà các con lại khác nhau đến vậy. Thật ra mỗi đứa trẻ có một khí chất riêng từ rất sớm, và môi trường mà mỗi con trải qua cũng không hoàn toàn giống nhau: con đầu lớn lên khi cha mẹ còn trẻ và lo lắng, con thứ lớn lên bên cạnh một người anh chị, con út có nhiều người chăm hơn.

Những người nghiên cứu về quan hệ anh chị em còn ghi nhận một xu hướng: trẻ đôi khi tự chọn đi một hướng khác anh chị để có một khoảng riêng, nơi mình không bị đặt cạnh người kia. Đứa em thấy chị vẽ đẹp và được khen nhiều có thể lặng lẽ tránh hẳn bút màu, quay sang thích đá bóng hay lắp ráp. Xu hướng này không đúng với mọi gia đình, nhưng nó giúp ta hiểu vì sao sự khác biệt đôi khi lớn dần theo năm tháng.

Hiểu như vậy để thấy rằng sự khác nhau giữa các con không cần được sửa. Một nhà có người mê nhạc, người mê cây, người mê kể chuyện là một nhà phong phú. Điều cần để ý là sự khác nhau ấy có đang bị biến thành thứ bậc hay không — “đứa này có khiếu, đứa kia không” — vì thứ bậc mới là thứ làm các con tổn thương.

Cái bẫy gắn nhãn vai: “đứa giỏi vẽ”, “đứa giỏi hát”, “đứa chẳng có khiếu gì”

Để phân biệt các con, người lớn hay gắn cho mỗi đứa một vai: chị là “hoạ sĩ”, em là “ca sĩ”, út là “đứa ham chơi”. Nghe thì vui và có vẻ công bằng vì ai cũng có phần, nhưng vai càng cố định thì con càng bị nhốt trong đó.

Đứa em được gọi là “ca sĩ” có thể không dám cầm bút vẽ vì đó là “lãnh địa của chị”. Người chị thì thấy áp lực phải giữ danh hiệu hoạ sĩ, không dám vẽ hỏng. Còn đứa út với cái nhãn “ham chơi” dần tin rằng mình là đứa không có gì đặc biệt — đây thường là đứa chịu thiệt nhất.

Cách gỡ là nói về việc con đang làm thay vì nói con là ai: “Dạo này con hay vẽ” thay vì “con là hoạ sĩ của nhà”. Thêm nữa, mở cửa cho mọi đứa vào mọi “lãnh địa”: cả nhà cùng vẽ một buổi, cả nhà cùng hát một bài. Không ai sở hữu một tài lẻ trong nhà.

Đứa trẻ chưa thể hiện sở thích rõ ràng cũng cần được nhìn thấy. Có thể con thích những thứ ít ồn ào hơn: sắp xếp đồ, chăm cây, quan sát con kiến, lắng nghe người khác. Đó cũng là điều đáng ghi nhận, chỉ là nó không phô ra trước khách như một bài hát.

Chia thời gian và sự chú ý cho từng con

Mười lăm phút riêng cho mỗi con. Mỗi tuần, hay tốt hơn là vài lần trong tuần, mỗi con có một khoảng thời gian ngắn ở riêng với bố hoặc mẹ, làm điều con chọn. Với đứa mê vẽ là ngồi vẽ cùng, với đứa mê lắp ráp là cùng ghép mô hình. Mười lăm phút có trọn sự chú ý đáng giá hơn một buổi chiều ngồi cạnh mà mắt dán vào điện thoại.

Không cần chia đều từng phút. Có tuần đứa lớn đang chuẩn bị một bức tranh cho trường cần bạn nhiều hơn, có tuần đứa nhỏ mới bắt đầu tập đàn. Công bằng là trong thời gian dài mỗi con đều thấy mình được ưu tiên khi cần, không phải đồng hồ bấm giờ.

Có mặt ở “buổi diễn” của mỗi con. Đứa này hát trong phòng khách, đứa kia trình bày mô hình vừa làm xong. Cả hai đều xứng đáng có khán giả. Nếu một con hay đòi diễn còn con kia ít nói, hãy chủ động hỏi con ít nói có muốn khoe gì không.

Đừng để tài lẻ ồn ào chiếm hết. Hát, múa, nhạc cụ dễ thu hút chú ý hơn vẽ hay đọc sách. Cha mẹ nên tự cân lại bằng cách đi tới bên đứa đang lặng lẽ làm việc của mình và hỏi han.

Chia chỗ và đồ dùng trong nhà chật

Nhà phố, chung cư nhỏ thường không đủ phòng riêng cho từng con. Vài cách chia chỗ để mỗi tài lẻ có một góc mà không giẫm lên nhau:

  • Mỗi con một hộp hay một ngăn riêng cho đồ của mình. Đồ trong ngăn đó con được quyền quyết định cho mượn hay không.
  • Một mặt bàn chung có giờ: buổi chiều cho đứa vẽ, buổi tối cho đứa lắp ráp; hoặc chia hai nửa bàn bằng một tấm thảm nhỏ.
  • Hoạt động ồn như tập trống, tập đàn được hẹn khung giờ để anh chị em đang làm việc yên tĩnh không bị phiền, và ngược lại.
  • Tác phẩm dở dang được để ở chỗ an toàn, ngoài tầm tay em nhỏ. Mô hình bị em làm đổ là nguồn cãi nhau rất phổ biến.
  • Một chỗ trưng bày chung có phần của mỗi con, không để tác phẩm của một con chiếm hết bức tường.
  • Đồ dùng chung như kéo, keo, bút màu đắt tiền có quy ước dùng xong cất lại, và đồ có thể gây nguy hiểm cho em nhỏ như kéo nhọn, hạt cườm, pin cúc áo phải để trên cao.

Chỗ riêng nói với con rằng việc con làm có giá trị trong nhà. Nó không cần lớn, chỉ cần được người khác tôn trọng: không ai tự ý dọn, tự ý dùng khi chưa hỏi.

Khi một con được người ngoài chú ý nhiều hơn

Có những tài lẻ dễ được người ngoài khen hơn: con hát hay được họ hàng gọi lên hát mỗi dịp Tết, con vẽ được dán tranh ở bảng tin của trường. Đứa còn lại, với sở thích lặng lẽ hơn, đứng bên cạnh và nghe hết.

Bạn không điều khiển được lời khen của người ngoài, nhưng điều khiển được phản ứng trong nhà. Không nhắc đi nhắc lại thành tích của một con trước mặt con kia. Không dùng thành tích của một con để thúc đứa còn lại. Sau buổi họp mặt, dành chút thời gian riêng hỏi đứa ít được chú ý về điều con thích hôm đó.

Với đứa được chú ý nhiều, cũng cần quan tâm theo cách khác. Lời khen nhiều từ bên ngoài có thể làm con thấy phải luôn trình diễn, luôn giữ hình ảnh. Hỏi con có thật sự muốn hát mỗi lần được nhờ không, và cho con quyền từ chối.

Ví dụ giả định: chị mười tuổi được nhờ hát trong buổi mừng thọ ông, em bảy tuổi mê lắp ráp. Bố mẹ có thể gợi ý em làm một món quà lắp ráp tặng ông và trình bày cho ông xem. Mỗi con góp một phần theo cách của mình, không ai là phụ hoạ cho ai.

Cho các con cùng làm một việc mà không thi nhau

Khác tài lẻ không có nghĩa là các con phải luôn làm riêng. Những việc chung trong đó mỗi con góp một phần theo sở thích của mình giúp anh chị em thấy tài của nhau bổ sung cho nhau, thay vì đặt cạnh nhau để so:

  • Vở kịch gia đình: đứa mê vẽ làm phông nền bằng bìa, đứa mê kể chuyện nghĩ lời thoại, đứa mê hát lo phần nhạc. Diễn cho ông bà xem vào cuối tuần.
  • Cuốn truyện tranh chung: một con viết, một con vẽ, con út tô màu hoặc dán sticker. Mỗi trang ghi tên người làm.
  • Bữa ăn do các con nấu: một con lo trang trí đĩa, một con khuấy trộn những việc an toàn, một con viết thực đơn bằng hình. Người lớn đứng bếp và lo phần dao, lửa, nước sôi.
  • Khu vườn ban công: một con chăm cây, một con vẽ thẻ tên cho từng chậu, một con ghi lại ngày cây ra lá bằng ảnh chụp.
  • Bản nhạc của nhà: một con gõ nhịp bằng nồi niêu, một con hát, một con nghĩ lời mới cho một bài quen.

Quy tắc duy nhất của những việc chung này là không có giải nhất, không có người chấm. Khi xong, cả nhà nói với từng con một điều mình thích ở phần con làm. Nếu một con không muốn tham gia, cho con làm khán giả; ép tham gia lại biến niềm vui thành nghĩa vụ.

Việc chung còn có một lợi ích ít ai để ý: các con học cách nhờ nhau. Đứa mê vẽ sẽ biết hỏi đứa mê lắp ráp cách làm phông đứng được, đứa mê lắp ráp biết nhờ chị tô màu cho mô hình. Tài của người kia trở thành nguồn giúp đỡ chứ không phải đối thủ.

Tình huống hay gặp giữa các con và cách xử

Những va chạm dưới đây xảy ra ở hầu hết các nhà có nhiều con. Cách xử không cần hoàn hảo, chỉ cần nhất quán.

Tình huốngCách xử gợi ý
Em bắt chước đúng thứ chị đang làm, chị khó chịuNói với chị rằng em bắt chước vì quý chị; cho chị một giờ riêng không bị em chen vào. Với em, tìm một phần việc riêng cùng đề tài
Anh chê tranh em xấuNhắc quy ước trong nhà: góp ý thì nói điều mình thấy, không phán xấu đẹp. Hỏi anh có muốn chỉ em một cách làm không
Hai con cùng muốn dùng bàn, dùng đàn một lúcLập lịch dùng rõ ràng, dán ở chỗ dễ thấy bằng hình vẽ nếu con chưa biết đọc
Một con hỏi “bố mẹ thương ai hơn”Trả lời rằng mỗi con được thương theo cách riêng, rồi nói một điều cụ thể bạn quý ở chính con đang hỏi
Con út không thích gì, chỉ theo anh chịCho con thử theo anh chị, đồng thời mở thêm những thứ mới chỉ riêng con được thử trước

Điểm chung của những cách xử này là không phân xử ai giỏi hơn ai. Khi cha mẹ không đứng ra làm trọng tài về tài năng, các con cũng dần thôi tranh nhau vị trí ấy.

Câu hỏi thường gặp

Có nên cho các con học cùng một môn năng khiếu cho tiện đưa đón không?

Tiện là một lý do thật, nhưng nếu một con không thích hoặc luôn bị đặt cạnh anh chị trong cùng lớp, áp lực so sánh sẽ lớn. Hỏi ý từng con; nếu cùng học, hãy tránh hỏi chuyện “ai làm tốt hơn” khi về nhà.

Con lớn thích dạy em, như vậy có tốt không?

Tốt nếu cả hai đều vui. Để ý xem người em có thấy bị chỉ trích không, và người anh chị có thấy phải gánh trách nhiệm không. Buổi dạy nên ngắn và em được quyền nói thôi.

Hai anh em sinh đôi có sở thích khác nhau thì sao?

Hoàn toàn bình thường. Trẻ sinh đôi càng cần được nhìn như hai người riêng biệt, có hộp đồ riêng, thời gian riêng với cha mẹ, và không bị gọi chung như một cặp khi nói về sở thích.

Một con thích tài lẻ tốn kém hơn con kia thì chia thế nào?

Công bằng không nhất thiết là chi đều từng đồng. Giải thích với các con rằng mỗi sở thích cần thứ khác nhau, và mỗi con đều được hỗ trợ theo nhu cầu. Tìm cách đơn giản, đồ cũ, đồ mượn cho sở thích tốn kém trước khi đầu tư.

Làm sao để con út không cảm thấy mình kém các anh chị?

Đừng so tác phẩm của con út với của anh chị lớn hơn vài tuổi. Lưu sản phẩm của chính con út theo thời gian, khen cụ thể, và cho con những trải nghiệm đầu tiên mà anh chị chưa có trước.

Các con cãi nhau vì tranh giành đồ vẽ, đồ lắp ráp thì phạt ai?

Trước hết tách các con ra cho bình tĩnh, rồi nhìn vào gốc rễ: đồ dùng chưa có quy ước, hoặc một con thấy bị thiệt. Sửa quy ước, cho mỗi con một ngăn đồ riêng thường hiệu quả hơn phạt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138